Kỷ nguyên chiến tranh drone
25/05/26
 |
| Ảnh: Quasa |
Các cuộc chiến hiện đại đang trở thành chiến tranh bằng drone, những quân đội chưa đặt drone vào trung tâm học thuyết tác chiến có nguy cơ lỗi thời.
Ý tưởng này từng giống khoa học viễn tưởng. Nếu con người có thể tạo ra những đàn “côn trùng nhân tạo” mang thuốc nổ, được AI điều khiển và có đủ pin giúp bay xa, công nghệ này chắc chắn trở thành vũ khí rất khó ngăn chặn. 13 năm sau, viễn cảnh ấy phần lớn thành hiện thực. Pin đủ rẻ và tốt giúp duy trì những chuyến bay dài. AI hiện đủ mạnh để dẫn drone tới mục tiêu, thậm chí trong nhiều trường hợp còn hỗ trợ lựa chọn mục tiêu. Tương lai AI tự điều phối số lượng lớn drone phối hợp cùng nhau đang đến rất gần.
Ukraine cho thấy chiến trường đã đổi khác
Chiến tranh Ukraine không phải cuộc chiến đầu tiên chứng minh vai trò quyết định của drone. năm 2020, cuộc chiến Nagorno-Karabakh lần hai từng làm được điều đó trước. Nhưng Ukraine là nơi drone thực sự trở thành vũ khí trung tâm của chiến tranh hiện đại.
Trong những tháng gần đây, việc Ukraine sử dụng drone ở cường độ cao giúp nước này gây cho quân đội Nga tỷ lệ thương vong cao (có lúc lên tới 5 đổi 1), trong khi mất rất ít hoặc không mất lãnh thổ. Ước tính khoảng 96% thương vong ấy do drone gây ra. Chỉ trong một năm qua, Ukraine đi từ mức sử dụng vài nghìn drone FPV/ngày lên khoảng 60.000 chiếc.
Tác động của thay đổi không chỉ nằm trên giấy. Các video từ chiến trường Ukraine cho thấy drone lao vào xe bọc thép, chiến hào, kho tàng và doanh trại. Với binh sĩ trên tiền tuyến, sống sót trước cuộc tấn công bằng drone FPV trở thành nhiệm vụ gần như bất khả thi. Vành đai drone chưa kín đến mức có thể tự giữ đất, nhưng vai trò của bộ binh bị thu hẹp đáng kể. Nhiều người phải ẩn trong hầm hào hàng tháng, một mình hoặc theo nhóm rất nhỏ, vì mỗi lần xuất hiện trên mặt đất đều có thể bị drone phát hiện và tiêu diệt.
Robot mặt đất cũng ngày càng phát triển. Một số đợt xung kích có thể diễn ra nhưng không cần binh sĩ trực tiếp ở tuyến đầu. Thời đại của người lính bộ binh như trung tâm chiến trường dần khép lại.
Vũ khí rẻ thắng hệ thống đắt tiền
Drone thay đổi chiến hào đồng thời dần thay thế máy bay ném bom và tên lửa trong các đòn tấn công tầm xa. Trong nhiều năm, Nga sử dụng drone “Shahed” do Iran sản xuất để oanh kích các thành phố Ukraine. Kiev nay cũng đáp trả bằng việc dùng drone phá hủy hạ tầng dầu mỏ và tuyến tiếp vận quân sự của Nga. Moscow mới đây bị hơn 1.000 drone Ukraine tấn công, gây thiệt hại và hỗn loạn trên diện rộng.
Lý do drone trỗi dậy rất đơn giản: chi phí. Drone rẻ đến mức có thể sản xuất hàng loạt và áp đảo những hệ thống vũ khí đắt đỏ hơn nhiều.
Alexey Babenko, nhà sáng lập VIARI Drone, một trong những nhà sản xuất drone FPV lớn tại Ukraine, từng nói số drone công ty ông sản xuất trong một ngày đủ để phá hủy toàn bộ số xe tăng Rheinmetall sản xuất trong một năm. Một drone có thể chỉ khoảng 500 USD, trong khi xe tăng Rheinmetall tốn khoảng 5 triệu USD hoặc hơn.
chênh lệch cũng rất rõ so với pháo binh. Một quả đạn pháo 155 mm có giá khoảng 4000 USD; drone có thể khoảng 400 USD, tức rẻ hơn 10 lần. Nếu tính thêm chi phí khấu hao, mức độ dễ bị tấn công và năng lực chiến thuật, drone FPV có thể linh hoạt, hữu dụng và hiệu quả hơn pháo binh tới nhiều bậc. Vì vậy, theo cách ví von sắc sảo: drone FPV dần trở thành “iPhone của chiến tranh”.
AI vào buồng lái
Nhiều người vẫn đánh giá thấp mức độ AI điều khiển drone. Trước đây, vận hành drone đòi hỏi phi công được đào tạo, dùng bộ điều khiển phức tạp, mất vài tháng học lái và phải tự điều khiển trong hàng chục phút để tiếp cận mục tiêu.
Nay thao tác đơn giản hơn nhiều. Người lính mở điện thoại, đánh dấu vị trí của bản thân và đối phương, rồi ra lệnh cho drone tấn công. Drone có thể tự cất cánh, bay theo hướng chỉ định, định vị trên bản đồ, tìm khu vực mục tiêu, nhận diện đối phương, thả bom, đánh giá thiệt hại, quay về và hạ cánh. Người vận hành sau đó xem lại video.
Những hoài nghi cũ ngày càng yếu. Có thời giới nghiên cứu nhận định tác chiến điện tử có thể quét sạch drone khỏi bầu trời. Nhưng drone đã tìm ra cách vượt qua, bằng tự hành, cáp quang và các công nghệ khác. Có người đề xuất binh sĩ có thể dùng shotgun bắn hạ drone. Đúng là có hàng trăm, thậm chí hàng nghìn trường hợp như vậy ở cả phía Ukraine lẫn Nga, nhưng đó không phải giải pháp phổ quát. Một lính Nga từng được miêu tả như “Rambo”, bắn hạ bảy drone FPV trước khi bị tiêu diệt, nhưng binh sĩ bình thường không phải Rambo; trong phần lớn trường hợp, họ sẽ chết.
NATO chưa sẵn sàng
Tính đến nay, mọi quân đội không lấy drone làm trung tâm đều đang lỗi thời. Trong tháng 5, cuộc diễn tập lớn của NATO tại Estonia, mang tên Hedgehog 2025 cho thấy điều đó. Cuộc tập trận có hơn 16.000 binh sĩ từ 12 nước NATO, diễn tập cùng các chuyên gia drone Ukraine, trong đó gồm cả những người được điều từ tiền tuyến.
Trong kịch bản giả định, lực lượng vài nghìn quân, gồm một lữ đoàn Anh và một sư đoàn Estonia, tiến hành tấn công. Họ thất bại vì không tính đến việc drone khiến chiến trường trở nên minh bạch hơn bao giờ hết. Một người tham gia đóng vai đối phương kể lại, lực lượng NATO đi lại ngoài trời, không ngụy trang, dựng lều và đỗ xe bọc thép, rồi tất cả bị tiêu diệt.
Một đội chỉ khoảng 10 người Ukraine, đóng vai đối phương, phản công lực lượng NATO. Trong khoảng nửa ngày, họ giả lập phá hủy 17 xe bọc thép và thực hiện 30 đòn đánh vào các mục tiêu khác. Kết quả tổng thể được chuyên gia hệ thống không người lái miêu tả là “kinh khủng” đối với NATO. Về mặt diễn tập, trong một ngày, hai tiểu đoàn bị loại khỏi vòng chiến. Đáng nói hơn, phía NATO thậm chí không chạm được tới các đội drone.
Nhiều thành viên NATO vẫn huấn luyện theo học thuyết và giáo trình chưa thích ứng với thực tế mới. Một chỉ huy quan sát cuộc diễn tập kết luận ngắn gọn: “Chúng ta tiêu rồi.”
Mỹ, Nga và lợi thế học từ chiến trường
Hai năm trước, nếu đối đầu trực tiếp, quân đội Mỹ có lẽ áp đảo quân đội Nga hậu Xô viết cồng kềnh và lạc hậu. Nay điều đó không còn chắc chắn. Chiến tranh Ukraine buộc Nga phải học cách đánh bằng drone. Nga có thể chưa giỏi bằng Ukraine, nhưng họ có kinh nghiệm trực tiếp với chiến tranh drone hiện đại. Mỹ, ngược lại, mới chỉ thay đổi từng bước nhỏ trong cách tác chiến.
Nếu Mỹ phải giao chiến với Nga hôm nay, họ có thể gặp cú sốc lớn. Với Trung Quốc, vấn đề còn phức tạp hơn. Quân đội Trung Quốc, giống Mỹ, vẫn tập trung nhiều vào các nền tảng đắt tiền như tàu sân bay, tên lửa siêu vượt âm và tàu ngầm. Nhưng Trung Quốc có lợi thế quan trọng: nền tảng công nghiệp khổng lồ, đủ khả năng xây dựng nhanh lực lượng drone áp đảo.
Năm ngoái, Ukraine sản xuất 4 triệu drone FPV, dù không phải quốc gia công nghiệp mạnh nhất thế giới. Trung Quốc, theo ước tính được nêu trong bài, có thể sản xuất 4 tỷ chiếc. Trung Quốc cũng có thể chế tạo drone cánh cố định bay sâu 200-300 km, thay vì chỉ khoảng 40 km. Với DJI, công ty drone tiên tiến nhất thế giới, nước này có thể phát triển drone tự hành hoàn toàn, không cần GPS; và có thể được đặt trên tàu ngầm tự hành, container, sà lan hoặc tàu hàng, rồi đưa hàng triệu drone tầm xa tới bất kỳ bờ biển nào, từ Đài Loan đến California.
Điểm yếu công nghiệp của phương Tây
Mỹ hiện vẫn là quốc gia sản xuất drone lớn thứ hai thế giới, dù đứng rất xa sau Trung Quốc. Đáng lo hơn, các đồng minh truyền thống của Mỹ như Đức, Nhật Bản, Pháp, Hàn Quốc và nhiều nước khác sản xuất rất ít drone.
Dù muốn tăng tốc, Mỹ và đồng minh cũng gặp khó trong việc mở rộng sản xuất nội địa. Drone phụ thuộc vào những công nghệ mà phương Tây phần lớn nhường cho Trung Quốc: pin lithium-ion và động cơ điện dùng đất hiếm. Cả hai gần như được sản xuất chủ yếu tại Trung Quốc.
Với quyền kiểm soát sản xuất pin lithium-ion, tinh luyện đất hiếm và chế tạo động cơ điện, Trung Quốc gần như độc quyền các công nghệ vật lý lõi của vũ khí quan trọng nhất trên chiến trường hiện đại; đồng thời thống trị xe điện và điện tử, những ngành dân dụng dùng pin và động cơ điện ở quy mô lớn trong thời bình, từ đó có năng lực mở rộng sản xuất linh kiện drone vượt xa các quốc gia chỉ dựa vào nhu cầu quân sự.
Điều đó khiến Mỹ và các nước như Ấn Độ, Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ba Lan, Anh và Australia lo ngại. Nhờ kiểm soát linh kiện điện, nếu muốn, Trung Quốc có thể chế tạo hạm đội drone vượt xa mọi quốc gia khác cộng lại. Ngoại trừ Ukraine, Nga hiện là nước duy nhất có kinh nghiệm trực chiến vận hành chiến tranh drone hiện đại.
Nhận ra thế giới đã bước vào kỷ nguyên drone chỉ là bước đầu. Việc cấp bách hơn là xây dựng chuỗi cung ứng độc lập cho drone và mọi linh kiện cấu thành. Nếu không làm được điều đó, lời cảnh báo của vị chỉ huy NATO sau cuộc diễn tập có thể trở thành miêu tả chính xác cho phương Tây: “Chúng ta tiêu rồi.”
shared via noahpinion,
