Thoát khỏi chiếc lồng Big Tech
14/08/26
 |
| Ảnh: Tala Schlossberg/Noema |
Quyền sửa chữa không chỉ là chuyện thay linh kiện ô tô hay dùng mực in bên thứ ba. Đằng sau đó là cuộc chiến lớn hơn: ai kiểm soát công nghệ, ai được quyền sửa, cải tiến, kết nối và rời bỏ các “khu vườn có tường rào” của những tập đoàn độc quyền. Nếu không giành lại khả năng tương thích và quyền can thiệp vào công nghệ, người dùng sẽ tiếp tục bị khóa trong những hệ sinh thái đắt đỏ, khép kín và ngày càng ít tự do.
Khi người dân muốn được tự sửa xe
Năm 2020, 75% cử tri bang Massachusetts ủng hộ sáng kiến “quyền sửa chữa” trong ngành ô tô. Mục tiêu rất rõ: buộc các hãng xe chia sẻ thông tin chẩn đoán với chủ xe và thợ sửa độc lập, để người dân không bị ép mang xe về đại lý chính hãng mỗi khi có vấn đề. Đây không phải lần đầu người dân Massachusetts lên tiếng. Năm 2012, họ cũng từng bỏ phiếu mạnh mẽ cho sáng kiến tương tự.
Tuy nhiên, bỏ phiếu không đồng nghĩa chiến thắng. Các hãng xe dùng nguồn lực tài chính lớn để kéo luật vào các vụ kiện kéo dài. Trong lúc đó, ngày càng nhiều mẫu xe trở nên không thể tiếp cận với thợ sửa độc lập. Một số hãng thậm chí vô hiệu hóa một số tính năng để né nghĩa vụ chia sẻ thông tin sửa chữa.
Nạn nhân đầu tiên là thợ sửa xe độc lập. Họ buộc phải từ chối khách vì không thể chẩn đoán lỗi. Nhiều người đóng cửa hoặc chuyển sang làm cho đại lý. Nạn nhân thứ hai là người lái xe, những người mất quyền lựa chọn nơi sửa chữa. Nạn nhân thứ ba là ngân hàng và nhà đầu tư đã rót vốn vào các gara nhỏ. Cả hệ sinh thái cạnh tranh bị đẩy lùi chỉ vì nhà sản xuất muốn giữ độc quyền sau bán hàng.
Tương thích cạnh tranh
Tương thích cạnh tranh là khả năng để bên thứ ba tự tìm cách kết nối, sửa chữa, mở rộng hoặc cải thiện sản phẩm công nghệ mà không cần xin phép công ty đang kiểm soát nó.
Trong phần lớn lịch sử công nghệ hiện đại, việc tương thích kiểu “du kích” này từng là bình thường: đảo ngược kỹ thuật, tạo công cụ kết nối, thu thập dữ liệu, viết phần mềm bổ trợ. Song theo thời gian, một rừng luật về sở hữu trí tuệ, bằng sáng chế phần mềm, hợp đồng, bí mật thương mại, nhãn hiệu và an ninh mạng biến các hoạt động thành rủi ro pháp lý. Chỉ riêng điều khoản chống vượt rào kỹ thuật số trong Đạo luật Bản quyền Thiên niên kỷ Kỹ thuật số (1998) có thể dẫn tới án tù và phạt tiền nặng cho người vượt qua cơ chế kiểm soát truy cập.
Nếu luật quyền sửa chữa là mệnh lệnh chính sách, tương thích cạnh tranh là sức ép thị trường. Tách riêng, mỗi thứ đều có điểm yếu. Kết hợp lại, chúng có thể tạo ra một hệ thống bền hơn: luật buộc doanh nghiệp mở cửa, còn các nhà phát triển độc lập tạo công cụ để người dùng thật sự bước qua cánh cửa ấy.
Nhà nước có thể mở khóa thị trường
Con đường thực tế là dùng sức mua công. Chính phủ các cấp mua xe, máy in, phần mềm, dịch vụ đám mây, công cụ học trực tuyến và vô số hệ thống kỹ thuật khác. Vì vậy, chính phủ có quyền đặt điều kiện: doanh nghiệp muốn nhận tiền công phải cung cấp sơ đồ, mã lỗi, khóa kỹ thuật và thông tin cần thiết để sản phẩm có thể bảo trì, sửa chữa, cải tiến.
Đây không phải đề xuất cực đoan mà là quản trị công hợp lý. Tiền thuế không nên bị dùng để mua những sản phẩm khiến cơ quan nhà nước mắc kẹt trong phụ thuộc nhà cung cấp. Khi trường học, bệnh viện hay cơ quan công quyền chỉ có thể sửa, nâng cấp hoặc thay thế qua hãng duy nhất, chi phí công bị đội lên và quyền kiểm soát chuyển từ công chúng sang nhà độc quyền.
Bài học này có từ thời Abraham Lincoln, khi chính phủ Mỹ mua súng cho quân đội Liên bang và yêu cầu công cụ, đạn dược phải tương thích. Đội quân không thể ra trận nếu mỗi loại súng chỉ dùng được loại đạn riêng. Nguyên tắc này càng đúng trong thời đại phần mềm, dữ liệu và hạ tầng số.
Hợp đồng cũng là chiến trường
Các công ty công nghệ không chỉ khóa người dùng bằng mã nguồn hay phần cứng. Họ còn dùng hợp đồng: điều khoản dịch vụ, thỏa thuận bảo mật, cấm cạnh tranh, bí mật thương mại và các lý thuyết pháp lý phức tạp để ngăn đối thủ tạo sản phẩm tương thích. Người dùng thường “đồng ý” với những văn bản dài vô tận chỉ bằng một cú nhấp chuột, rồi sau đó bị coi là vi phạm nếu dùng công cụ bên thứ ba.
Luật hợp đồng chủ yếu do các bang điều chỉnh, nên các bang có thể trở thành điểm khởi đầu. California từng hạn chế thỏa thuận cấm cạnh tranh, tạo điều kiện cho các kỹ sư rời những công ty tệ hại để lập doanh nghiệp mới. Từ đó hình thành Fairchild Semiconductor rồi Intel, góp phần tạo nên thung lũng Silicon. Ngược lại, Massachusetts từng dung túng điều khoản cấm cạnh tranh lâu hơn, khiến hệ sinh thái công nghệ của bang mất lợi thế.
Bằng cách cấm hoặc vô hiệu hóa các điều khoản hợp đồng chống tương thích, vài bang lớn như California, New York, Washington, Texas hoặc Massachusetts có thể mở rộng không gian cạnh tranh không chỉ cho Mỹ, mà cả thế giới.
Cần giám sát những gã khổng lồ
Một số đạo luật như ACCESS Act của Mỹ hay Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số (DMA) của EU tìm cách buộc các nền tảng lớn mở giao diện lập trình ứng dụng (API) để đối thủ và người dùng có thể kết nối. Tuy nhiên, API có điểm yếu: nó vẫn do chính nền tảng độc quyền vận hành. Công ty bị buộc mở cửa có rất nhiều cách để làm chậm, làm lỗi hoặc khiến kết nối trở nên kém ổn định mà rất khó chứng minh. Vì vậy, tác giả đề xuất cơ chế mạnh hơn: khi các công ty công nghệ bị bắt gian lận, tòa có thể chỉ định “giám sát viên đặc biệt”. Người này sẽ kiểm tra trước khi tập đoàn khởi kiện hoặc đe dọa đối thủ, nhằm bảo đảm vụ kiện thật sự bảo vệ quyền hợp pháp, chứ không chỉ nhằm bóp nghẹt cạnh tranh.
Công nghệ mở là điều kiện của tự do
Tương thích cạnh tranh không thay thế hoàn toàn chống độc quyền hay chia tách doanh nghiệp. Tuy nhiên, các vụ chia tách có thể kéo dài hàng thập niên. Trường hợp AT&T cho thấy từ khi cơ quan quản lý Mỹ bắt đầu đối đầu với công ty này đến khi chia tách hoàn tất là một chặng đường rất dài. Trong lúc chờ các biện pháp lớn, tương thích có thể đem lại cứu trợ ngay lập tức.
Công nghệ không quan trọng hơn khí hậu, bình đẳng giới hay chống phân biệt chủng tộc. Tuy nhiên công nghệ mở, công bằng và có thể tương thích là điều kiện để thắng nhiều cuộc đấu xã hội khác. Khi các nền tảng độc quyền kiểm soát cách con người giao tiếp, tổ chức, học tập, sửa chữa và tiếp cận thông tin, tự do chính trị cũng bị thu hẹp.
Thoát khỏi Big Tech không nhất thiết bắt đầu bằng việc phá vỡ ngay các tập đoàn khổng lồ; nó có thể bắt đầu từ quyền rất cụ thể: được sửa thứ mình sở hữu, được dùng công cụ thay thế, được kết nối với dịch vụ khác, được rời bỏ nền tảng mà không mất toàn bộ đời sống số. Nền kinh tế công nghệ lành mạnh không thể chỉ phục vụ cổ đông của những công ty lớn. Nó phải trả lại quyền lựa chọn cho người dùng, thợ sửa, nhà phát triển nhỏ và cộng đồng.
shared via noemamag,
