Cuộc đua AI và những mâu thuẫn trong chiến lược công nghệ của Mỹ

Tranh cãi nổi bật nhất khi ấy xoay quanh việc chính quyền Trump cho phép nối lại bán một số chip Nvidia sang Trung Quốc. Dòng H20 không phải chip mạnh nhất, nhưng vẫn rất có giá trị trong giai đoạn AI chuyển từ huấn luyện mô hình sang triển khai ứng dụng và suy luận. Với giới an ninh Mỹ, bán chip cho Trung Quốc là sai lầm chiến lược. Với Nvidia và nhiều doanh nghiệp công nghệ, đây lại là cách giữ Trung Quốc trong hệ sinh thái phần cứng Mỹ, thay vì buộc Bắc Kinh phải tăng tốc tự chủ hoàn toàn.

Lập luận của Jensen Huang, CEO Nvidia, khi thuyết phục Trump khá thực dụng. Trung Quốc phụ thuộc vào chip do Mỹ thiết kế vẫn tốt hơn cho lợi ích Mỹ so với việc Trung Quốc không cần chúng nữa. Chính từ đây, đồng thuận tưởng như rất cứng rắn về kiểm soát xuất khẩu chip bắt đầu rạn nứt.

Từ hội nhập đến cạnh tranh công nghệ

Trong nhiều thập niên, Mỹ từng xem Trung Quốc là một phần của trật tự kinh tế toàn cầu do Washington dẫn dắt. Từ thời Nixon đến đầu thế kỷ 21, chính sách chủ đạo là kéo Trung Quốc vào thương mại quốc tế, với hy vọng hội nhập kinh tế sẽ dẫn đến tự do hóa trong nước. Ngay cả dưới thời Tổng thống Barack Obama, cách tiếp cận này vẫn còn dấu vết, dù đã đi kèm nhiều cảnh giác hơn.

Sau năm 2017, bước ngoặt đến. Trump rút Mỹ khỏi TPP, áp thuế lên Trung Quốc và lần đầu đặt Bắc Kinh vào trung tâm chiến lược an ninh quốc gia. Đến thời Joe Biden, hướng đi này càng trở nên sâu hơn. Đại dịch Covid-19 khiến Washington nhìn chuỗi cung ứng toàn cầu như rủi ro an ninh. Đạo luật CHIPS and Science Act năm 2022 và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu bán dẫn sau đó cho thấy công nghệ không còn chỉ là thị trường, đây là chiến trường quyền lực.

Nhưng đến nhiệm kỳ hai của Trump, cách tiếp cận bắt đầu thay đổi. Washington vẫn nói về “chiến thắng cuộc đua AI”, nhưng một số quan chức và lãnh đạo công nghệ lại muốn biến ưu thế của Mỹ thành công cụ xuất khẩu. Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick từng nói Mỹ nên bán đủ để các nhà phát triển Trung Quốc “nghiện” ngăn xếp công nghệ Mỹ, gồm chip, lưu trữ dữ liệu và mô hình nền tảng.

Cách nói ấy vụng về, thậm chí gây phản ứng mạnh ở Bắc Kinh, nhưng lại phơi bày tư duy thật phía sau, cạnh tranh AI không chỉ là ngăn đối thủ tiến lên, đó còn là buộc đối thủ và các nước khác phải vận hành trên hạ tầng do Mỹ kiểm soát.

Thung lũng Silicon và giới an ninh không hoàn toàn cùng lợi ích

Mâu thuẫn lớn nhất nằm ngay trong Washington. Giới an ninh quốc gia nhìn AI như mặt trận sinh tử trong cạnh tranh với Trung Quốc. Họ muốn kiểm soát chặt chip, mô hình và hạ tầng dữ liệu để giữ lợi thế quân sự, kinh tế và chiến lược. Trong khi đó, Thung lũng Silicon cũng dùng ngôn ngữ an ninh quốc gia, nhưng rốt cuộc vẫn là các tập đoàn cần doanh thu, thị trường và dòng vốn mới.

David Sacks, cố vấn AI và tiền mã hóa của Trump, cùng nhiều lãnh đạo công nghệ hiểu rằng kiểm soát xuất khẩu đồng nghĩa với mất doanh thu. Lisa Su, CEO AMD từng thừa nhận chip tiên tiến nhất cần được kiểm soát, nhưng đồng thời nhấn mạnh Mỹ không thể bỏ lỡ cơ hội đưa “ngăn xếp AI dựa trên công nghệ Mỹ” ra toàn cầu.

Khi lợi ích quốc phòng và lợi ích thương mại trùng nhau, kiểm soát xuất khẩu dễ được ủng hộ. Nhưng khi thị trường trong nước dần không đủ hấp thụ làn sóng đầu tư AI khổng lồ, các doanh nghiệp bắt đầu nhìn ra bên ngoài. Khi ấy, khái niệm “an ninh quốc gia” trở nên linh hoạt hơn nhiều.

Trung Quốc không dễ bị chặn

Nguyên nhân khiến lập trường của giới công nghệ có sức nặng hơn là các biện pháp kiểm soát chip không chặn được Trung Quốc như kỳ vọng. Đầu năm 2025, sự xuất hiện của DeepSeek-R1 cho thấy các công ty Trung Quốc vẫn có thể tạo ra mô hình AI cạnh tranh với phương Tây, dù bị hạn chế tiếp cận chip Mỹ.

Điều này đặt Washington vào thế khó. Nếu lệnh cấm có hiệu quả, DeepSeek chứng minh rằng AI tiên tiến không nhất thiết phụ thuộc vào phần cứng Mỹ. Nếu lệnh cấm không hiệu quả, nghĩa là Trung Quốc vẫn mua được chip qua kênh trung gian. Dù theo cách hiểu nào, kết luận vẫn bất lợi cho Mỹ, kiểm soát chuỗi cung ứng không đủ để ngăn cuộc đua công nghệ của Trung Quốc.

Bắc Kinh còn có lợi thế ở tầng sâu hơn của chuỗi cung ứng, khoáng sản quan trọng và đất hiếm. Khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu một số nguyên liệu chiến lược, Mỹ lập tức thấy rõ rằng chip, trung tâm dữ liệu và công nghiệp quốc phòng đều phụ thuộc vào các đầu vào mà Bắc Kinh đang nắm lợi thế. Washington có thể thúc đẩy khai khoáng trong nước nhưng năng lực ấy không thể hình thành trong một sớm một chiều.

AI trở thành hạ tầng quyền lực mới

Nếu không thể chặn Trung Quốc, Mỹ chuyển sang xuất khẩu hạ tầng AI. Trump muốn xây “liên minh AI” do Mỹ dẫn dắt, trong đó các nước tham gia sử dụng phần cứng, dịch vụ và nền tảng Mỹ. Trung Quốc đáp lại bằng sáng kiến hợp tác AI riêng, hướng nhiều hơn tới Nam bán cầu.

Nhìn bề ngoài, đây là cạnh tranh công nghệ. Nhưng sâu hơn, đó là cuộc đua khóa các quốc gia vào hạ tầng số. Với nhiều nước đang phát triển, AI được quảng bá như cơ hội nhảy vọt. Nhưng thứ họ nhận được là quyền thuê hoặc truy cập nền tảng do nước ngoài kiểm soát.

Một khi AI được nhúng vào hạ tầng, quốc phòng, dịch vụ công, giáo dục hay doanh nghiệp, chi phí thay thế rất cao. Các nước phụ thuộc vào nền tảng ngoại có thể phải trả phí lâu dài, cung cấp dữ liệu và chấp nhận tiêu chuẩn kỹ thuật do bên ngoài đặt ra. Đây là dạng phụ thuộc mới, nơi quyền lực nằm ở chip, mô hình, trung tâm dữ liệu và khả năng kiểm soát dòng thông tin.

Châu Âu từng cảnh báo nguy cơ trở thành “thuộc địa kỹ thuật số”. Brazil, Kenya và nhiều nước khác cũng nói đến chủ quyền số, nhưng thoát khỏi phụ thuộc không dễ. Quy mô đầu tư của các tập đoàn Mỹ như Alphabet, Amazon, Meta và Microsoft quá lớn, trong khi các nước đang phát triển khó tự xây hạ tầng tương đương.

Cuộc đua chưa chắc tạo thịnh vượng chung

Dù AI được quảng bá như công nghệ nền tảng của tương lai, nhiều dấu chấm hỏi vẫn còn đó. Phần lớn người dùng vẫn sử dụng phiên bản miễn phí, doanh nghiệp chưa mặn mà trả tiền ở quy mô lớn. Khảo sát của Cục Điều tra Dân số Mỹ cho thấy tỷ lệ ứng dụng AI tại các công ty lớn không tăng mạnh như kỳ vọng, chưa đến 1/10 doanh nghiệp dùng AI để sản xuất hàng hóa hoặc dịch vụ.

Ở Trung Quốc, Bắc Kinh cũng lo ngại đầu tư AI quá mức, sau bài học dư thừa công suất trong ngành xe điện. Nhiều trung tâm dữ liệu mới xây chưa được sử dụng hết, buộc doanh nghiệp phải cho thuê sức mạnh tính toán với biên lợi nhuận thấp hoặc để máy chủ đắt đỏ nằm chờ.

Vì vậy, cuộc đua AI hiện nay không chỉ là câu chuyện mô hình nào mạnh hơn hay chip nào nhanh hơn. Đây là cuộc đua xây dựng những kiến trúc tích lũy mới, nơi Mỹ và Trung Quốc đều tìm cách biến nỗi sợ “bị bỏ lại phía sau” của các nước khác thành nhu cầu mua hạ tầng, nền tảng và dịch vụ.

Vấn đề không phải công nghệ tiên tiến đi qua biên giới. Những công nghệ có lợi cho kinh tế và xã hội nên được chia sẻ rộng rãi. Vấn đề là trật tự hiện nay tổ chức nghiên cứu, đầu tư và phần thưởng theo hướng lợi ích quốc gia và lợi ích của các tập đoàn độc quyền. Trong hình thái đó, AI khó trở thành cây đũa thần phát triển. AI dễ trở thành hạ tầng quyền lực mới, nơi các nước yếu hơn tiếp tục thuê công nghệ, trả phí dữ liệu và bị khóa vào cuộc chơi do các cường quốc thiết kế.

shared via phenomenalworld,