Trung Quốc xây ngành chip tự chủ, nhưng vẫn chưa đủ cho cuộc đua AI

Sau hơn thập niên theo đuổi tự chủ bán dẫn, Trung Quốc đã đạt nhiều tiến bộ. Chính phủ chi hơn 150 tỷ USD cho ngành chip, các tập đoàn như Huawei, Alibaba và ByteDance tự phát triển thiết kế chip, hàng chục nhà máy mới được xây dựng, nhiều kỹ sư từ Đài Loan và Hàn Quốc được tuyển dụng. Tuy nhiên, khoảng cách với các đối thủ nước ngoài vẫn rất lớn. Năm nay, các nhà sản xuất Trung Quốc được dự báo chỉ tạo ra một phần rất nhỏ số chip AI tiên tiến so với các hãng quốc tế.

Huawei, doanh nghiệp dẫn đầu nỗ lực tự chủ chip của Trung Quốc, thừa nhận cần gần hai năm nữa mới có thể sản xuất chip đạt hiệu năng tương đương các dòng hiện tại của Nvidia. Điều này cho thấy ngay cả “nhà vô địch quốc gia” của Bắc Kinh cũng đang phải leo con dốc rất cao.

Mỹ siết công nghệ, Trung Quốc càng muốn tự chủ

Từ năm 2014, động lực tự chủ chip của Trung Quốc trở nên rõ rệt. Khi đó, Trung Quốc là thị trường bán dẫn lớn nhất thế giới, nhưng 90% chip mà doanh nghiệp nước này sử dụng được sản xuất ở nước ngoài. Bắc Kinh nhận ra rủi ro của sự phụ thuộc này, nhất là sau các tiết lộ của Edward Snowden về việc chính phủ Mỹ theo dõi lãnh đạo Huawei.

Năm 2017, chính quyền Donald Trump phạt ZTE vì cáo buộc vi phạm lệnh trừng phạt Iran, khiến hoạt động của tập đoàn viễn thông Trung Quốc gần như tê liệt chỉ sau một đêm. Sau đó, Washington mở chiến dịch toàn cầu nhằm ngăn các nước dùng thiết bị Huawei trong hạ tầng viễn thông. Với Bắc Kinh, đây là lời cảnh báo công nghệ nước ngoài có thể trở thành điểm nghẽn chiến lược bất kỳ lúc nào.

Ba đời tổng thống Mỹ sau đó đều dùng kiểm soát xuất khẩu để hạn chế Trung Quốc mua chip tiên tiến và công cụ sản xuất chip. Rào cản lớn nhất là thiết bị của ASML, tập đoàn Hà Lan nắm vai trò gần như không thể thay thế trong một số công đoạn sản xuất bán dẫn hiện đại. Không tiếp cận được các cỗ máy này, doanh nghiệp Trung Quốc khó tạo ra chip ngang tầm Nvidia, TSMC hay Samsung.

Theo Tim Fist, Giám đốc tại Institute for Progress, năm nay các công ty Trung Quốc có thể chỉ sản xuất lượng chip AI bằng khoảng 2% so với các hãng nước ngoài. Khoảng cách còn lớn hơn ở chip nhớ, loại linh kiện thiết yếu cho các phép tính khổng lồ của AI. Các hãng ngoài Trung Quốc dự kiến tạo ra dung lượng bộ nhớ gấp 70 lần các nhà sản xuất Trung Quốc.

Huawei và bài toán phần cứng AI

Trong cuộc đua này, Huawei giữ vai trò trung tâm. Sau khi bị Mỹ siết mạnh, công ty chuyển hướng, bán bớt một số mảng kinh doanh và bám sát chương trình tự chủ công nghệ của Bắc Kinh. Huawei không chỉ thiết kế chip cho điện thoại, hiện còn phát triển chip cho hệ thống AI.

Một số dòng chip của Huawei đã có hiệu năng tương đương các mẫu Nvidia đời cũ. Nhưng giới phân tích cho rằng nhiều sản phẩm vẫn dựa vào những thành phần quan trọng từ các đối thủ nước ngoài như TSMC và Samsung. Điều này cho thấy tiến bộ của Trung Quốc là thật, nhưng chuỗi cung ứng hoàn toàn độc lập vẫn chưa hình thành.

Để bù đắp hạn chế về chip, Trung Quốc đang ghép nhiều chip kém mạnh hơn thành các cụm tính toán lớn. Huawei theo đuổi hướng này, chính phủ xây các “cụm điện toán thông minh”, về bản chất là những trung tâm dữ liệu do nhà nước dẫn dắt. Nhưng cách làm này cần rất nhiều chip, trong khi SMIC, nhà sản xuất bán dẫn tiên tiến nhất Trung Quốc, vẫn chưa đủ năng lực. Chip nội địa cũng dễ lỗi hơn và tiêu thụ nhiều điện hơn các dòng tiên tiến của nước ngoài.

Dù vậy, các công ty AI Trung Quốc vẫn tìm được một số cách thích nghi. Zhipu cho biết mô hình mới nhất được xây dựng hoàn toàn bằng chip và phần mềm Huawei. Đây là tín hiệu quan trọng nhưng chưa đủ để thay đổi thực tế, AI hiện đại vẫn cần khối lượng chip rất lớn, Trung Quốc chưa tự sản xuất đủ.

AI vẫn tăng tốc dù thiếu chip

Các hạn chế của Mỹ không làm ngành AI Trung Quốc dừng lại. Ngược lại, chúng thúc đẩy Bắc Kinh đẩy nhanh tự chủ. Tiền nhà nước và tư nhân tiếp tục đổ vào AI. Cổ phiếu công nghệ Trung Quốc tăng mạnh, Alibaba tăng hơn 94% trong năm ngoái. Nhiều startup AI Trung Quốc lên sàn, trong đó hai công ty nổi bật vừa huy động hơn 1 tỷ USD tại Hồng Kông.

Nhưng dòng vốn lớn không xóa được điểm nghẽn phần cứng. Các công ty AI Trung Quốc buộc phải thuê sức mạnh tính toán từ các nhà cung cấp đám mây như Alibaba và Amazon, tức truy cập từ xa vào trung tâm dữ liệu có nhiều chip mạnh. Cách này giúp giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng rất tốn kém. Hồ sơ của Zhipu và MiniMax trên Sàn Hồng Kông cho thấy hai công ty chi cho dịch vụ đám mây nhiều hơn đáng kể so với doanh thu.

Cuối năm 2025, Trump từng mở “phao cứu sinh” khi cho phép Nvidia bán một số chip tiên tiến cho doanh nghiệp Trung Quốc. Nhưng dù có tiếp cận lại một phần chip Nvidia, Bắc Kinh khó từ bỏ chiến lược tự chủ. Các cú sốc từ ZTE, Huawei, ASML và kiểm soát xuất khẩu đã đủ để giới lãnh đạo Trung Quốc coi phụ thuộc công nghệ nước ngoài là rủi ro an ninh quốc gia.

Về dài hạn, Trung Quốc có lợi thế về quy mô thị trường, nguồn vốn nhà nước, ý chí chính trị và hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ lớn. Nhưng bán dẫn là ngành đòi hỏi tích lũy kỹ thuật sâu, thiết bị cực kỳ tinh vi, chuỗi cung ứng toàn cầu và nhiều thập niên kinh nghiệm. Không thể chỉ dùng tiền và mệnh lệnh chính trị để lập tức bắt kịp Nvidia, TSMC, Samsung hay ASML.

Ngành chip Trung Quốc vì vậy đang ở trong thế vừa tiến nhanh, vừa chưa đủ. Bắc Kinh đã xây được nền móng cho hệ sinh thái bán dẫn nội địa và tạo ra nhiều đột phá trong AI ứng dụng. Nhưng ở tầng phần cứng cốt lõi, khoảng cách vẫn rõ ràng, ít chip hơn, hiệu năng thấp hơn, tiêu thụ nhiều điện hơn và phụ thuộc vào những công đoạn mà nước ngoài vẫn dẫn đầu.

Cuộc đua AI không chỉ là chuyện mô hình thông minh hơn hay ứng dụng phổ biến hơn. Đó còn là cuộc đua sản xuất những con chip đủ mạnh, đủ nhiều và đủ ổn định. Trung Quốc đã chứng minh rằng các lệnh cấm của Mỹ không thể chặn tham vọng công nghệ. Nhưng để biến tham vọng ấy thành ưu thế bền vững, Bắc Kinh vẫn phải giải quyết bài toán khó nhất, tự sản xuất được nền tảng phần cứng ngang tầm với phần còn lại của thế giới.

shared via nytimes,