Mạng xã hội biến người dùng thành tù nhân của thuật toán
23/09/26
 |
| Ảnh: Seba Cestaro |
Từ quảng trường số đến “hang động Plato”
Ẩn dụ “hang động Plato” từng miêu tả những con người bị xiềng trong hang, chỉ nhìn thấy hế giới bên ngoài qua hình bóng trên vách đá và nhầm tưởng hình ảnh ấy với thực tại. Hơn 2.500 năm sau, hình ảnh ấy có sức gợi mới, phần lớn do đời sống hiện đại đang cúi xuống trước những màn hình phát sáng, nơi Facebook, Instagram, TikTok và Snapchat trình chiếu vô tận văn bản, hình ảnh, video và mảnh vụn mô phỏng đời sống thật.
Khác với tù nhân của Plato, người dùng mạng xã hội vẫn biết thế giới vật chất tồn tại. Tuy nhiên, sự lệ thuộc vào nền tảng số khiến ranh giới giữa đời sống trực tuyến và ngoại tuyến bị bào mòn. Ngày nay, “bức vách hang” không còn chỉ là nơi phản chiếu thực tại, mà trở thành cỗ máy giải trí khổng lồ, được vận hành bởi các doanh nhân công nghệ, thuật toán và mô hình kinh doanh giữ chân người dùng càng lâu càng tốt.
Nghịch lý ghét nhưng vẫn dùng
Năm 2023, khảo sát Gallup cho thấy thanh thiếu niên dành gần 5 giờ/ngày cho mạng xã hội. Tính trên tất cả nhóm tuổi, năm 2024, thời gian sử dụng hiện tăng hơn 50% (từ 90 phút lên khoảng 145 phút/ngày). Cùng lúc, tác động tâm lý bộc lộ rõ: sử dụng quá mức gắn với trầm cảm, lo âu, mặc cảm ngoại hình và nhiều căng thẳng tinh thần khác. Tháng 8/2024, theo khảo sát Harris, gần 60% Gen Z nhận xét mạng xã hội gây tác động tiêu cực tới thế hệ mình; khoảng một nửa ước TikTok, X và Snapchat chưa từng được phát minh. Năm 2020, Pew ghi nhận gần 2/3 người trưởng thành Mỹ nghĩ mạng xã hội gây hại cho đất nước.
Nghịch lý nằm ở chỗ người dùng bất mãn nhưng không rời đi. Đại dịch Covid-19 góp phần đẩy đời sống xã hội và tiêu thụ văn hóa lên mạng. 5 năm sau, Instagram và TikTok trở thành ma trận chính của văn hóa, chính trị và giải trí với Gen Z.
Kỷ nguyên mạng xã hội khép lại
Năm 2012, khi Facebook chuẩn bị niêm yết, Mark Zuckerberg tuyên bố tập đoàn được xây dựng giúp “làm thế giới cởi mở và kết nối hơn”. Dẫu vậy, sau hơn một thập kỷ, sứ mệnh ấy trở nên xa lạ. Facebook mua thêm nền tảng, đưa video ngắn vào trung tâm và để thuật toán quyết định phần lớn nội dung người dùng thấy. Những nền tảng được gọi là “mạng xã hội” nay đánh mất phần “xã hội” cốt lõi.
Jeffrey Hall – nhà nghiên cứu tại Đại học Kansas, gọi đây là “hoàng hôn của kỷ nguyên mạng xã hội”. Hiện tại, nội dung người dùng thấy chủ yếu là quảng cáo do Meta hoặc Google đẩy lên, và sản phẩm của người sáng tạo bán chuyên hoặc chuyên nghiệp. Tháng 4/2025, tại phiên tòa chống độc quyền của Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ với Meta, Zuckerberg thừa nhận Facebook nghiêng mạnh sang “ý tưởng chung về giải trí”.
Hệ quả, người dùng chuyển từ tương tác sang tiêu thụ thụ động: lướt video, xem nội dung gợi ý, bị kéo qua quảng cáo, influencer và các đoạn giải trí ngắn. Dòng tin trở thành băng chuyền tiêu dùng, không còn là nơi bạn bè trò chuyện.
AI khiến vực thẳm thêm tồi tệ
Kể từ tháng 11/2022, khi OpenAI ra mắt ChatGPT, nội dung do AI tạo ra tràn vào Facebook và các nền tảng khác: hình ảnh tôn giáo kỳ dị, phong cảnh siêu thực, nhân vật giả, bài đăng câu tương tác. Năm 2024, trong bài nghiên cứu của Harvard Kennedy School, Renée Diresta và Josh Goldstein ghi nhận hình ảnh từ mô hình AI được con người phát tán thư rác, lừa đảo và các trang Facebook dùng để đạt tương tác lan truyền. Meta tuyên bố từ năm 2024 sẽ gắn nhãn nội dung AI, nhưng việc thực thi không nhất quán.
Không gian từng là quảng trường số nay bị tác nhân mới chiếm lĩnh. Khi AI tạo ra các mô phỏng thị hiếu và cảm xúc ở tốc độ lớn hơn khả năng suy xét của chính con người, vòng phản hồi giữa nền tảng và đời sống thật bị bóp nghẹt.
Bạn bè AI và sự thân mật của thuật toán
Zuckerberg phác họa tương lai nơi chatbot AI mở rộng vòng quan hệ xã hội và lấp khoảng trống cô đơn. Dù phản ứng công chúng khá gay gắt, tháng 4/2025, nghiên cứu Harvard Business Review cho thấy trong 12 tháng trước đó, mục đích sử dụng AI tạo sinh lớn nhất là trị liệu hoặc bầu bạn. Trên Instagram, AI Studio của Meta cho phép tạo chatbot đại diện cho người dùng có lượng theo dõi lớn. Chỉ trong vài ngày, chatbot Kurt Cobain do người dùng tạo ra có hơn 100.000 lượt tương tác. Năm 2021, Character AI ra mắt và cho phép trò chuyện với hàng triệu chatbot, gồm nhân vật hư cấu và mô phỏng nhân vật lịch sử. Tuy nhiên, công ty cũng phải đối mặt nhiều vụ kiện liên quan cáo buộc chatbot khuyến khích hành vi gây hại ở thanh thiếu niên.
Không chỉ là nội dung giả, rủi ro cònlà quan hệ giả. Khi chatbot được thiết kế để chiều ý, phản chiếu và xoa dịu cái tôi người dùng, trí tuệ nhân tạo có thể khiến “chủ nghĩa duy ngã số” ngày càng sâu hơn: mỗi người bị nhốt trong hệ sinh thái xác nhận niềm tin riêng, ít va chạm với khác biệt và ít luyện tập các kỹ năng xã hội thật.
Màn hình hấp thụ con người
Thuật toán mạng xã hội góp phần tạo bong bóng lọc, khuếch đại phân cực và làm mòn nền tảng chung trong đời sống vật lý. Khi AI được tích hợp sâu hơn, sự thân mật giữa người dùng và hồ sơ số có nguy cơ xâm lấn cả quan hệ, bản sắc và cảm giác tự chủ. Thế giới mô phỏng trở nên sống động, hấp dẫn và cá nhân hóa hơn đời thường. Con người không chỉ nhìn vào hang động số; họ dần trở thành bề mặt nơi dòng nội dung đi qua, hấp thụ rồi tái phát tán những chiếc bóng mới.
shared via noema,
