Đi nhanh, nhưng phải đi trong làn: Tham vọng AI của Trung Quốc
02/02/26
 |
| Quy định nghiêm ngặt của Trung Quốc khiến các công ty như DeepSeek phải chạy nước rút, nhằm tạo ra hệ thống mạnh ngang đối thủ toàn cầu. Ảnh: Jade Gao/Agence France-Presse |
Cuối tháng 01, Chủ tịch Tập Cận Bình ngồi trước hội trường đầy quan chức từ khắp Trung Quốc và đưa ra phép so sánh giới kinh doanh: trí tuệ nhân tạo sẽ đổi đời như động cơ hơi nước, điện và internet. Nhưng lần này, kèm theo điều kiện như điều khoản ràng buộc trong hợp đồng, Trung Quốc không được để công nghệ mới “vượt khỏi tầm kiểm soát”. Theo truyền thông nhà nước, ông Tập yêu cầu hành động sớm, quyết đoán, đồng thời “thận trọng và cảnh giác”, dự liệu và ngăn chặn vấn đề trước khi thành khủng hoảng.
Ông Tập đã phác họa mâu thuẫn cốt lõi định hình ngành công nghệ Trung Quốc: Bắc Kinh tin AI là động cơ tăng trưởng cho thập niên tới, nhưng cũng có thể làm rung chuyển ổn định xã hội và sự kiểm soát của Đảng Cộng sản. Vì vậy, chính quyền ép các công ty AI làm hai việc tưởng như trái ngược: chạy thật nhanh để vượt đối thủ quốc tế, và tuân thủ hệ quy tắc ngày càng dày đặc.
Kỳ lân 6 tỷ USD và tờ “bản kê rủi ro” dày hơn bình thường
Lấy Zhipu AI làm ví dụ. Tháng trước, Zhipu, một trong những startup AI được đánh giá triển vọng nhất Trung Quốc, nộp hồ sơ niêm yết tại Hồng Kông với mức định giá hơn 6 tỷ USD. Trong hồ sơ gửi nhà đầu tư, Zhipu dành nhiều chữ cho thứ mà các “sao” công nghệ thường ít đề cập: gánh nặng tuân thủ. Công ty cảnh báo họ phải đáp ứng nhiều các quy định liên quan AI, tạo ra chi phí và rủi ro pháp lý đáng kể.
Zhipu làm khá giống OpenAI: phát triển mô hình AI và ứng dụng dựa trên mô hình đó, như chatbot ChatGLM. Thế nhưng, khác biệt nằm ở vai trò nhà nước buộc họ phải đảm nhận: gác cổng thông tin. Quy định yêu cầu Zhipu ngăn chặn sự lan truyền nội dung mà chính quyền coi là bất hợp pháp. Công ty cũng thừa nhận không thể chắc chắn cơ quan quản lý luôn đánh giá họ “đạt chuẩn” và việc bị kết luận không tuân thủ có thể kéo theo “hậu quả pháp lý, tài chính và vận hành đáng kể”.
Với doanh nhân, đây là câu chuyện quen thuộc: lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở công nghệ hay thị trường, mà nằm ở năng lực “quản trị rủi ro quy định”, dạng năng lực cốt lõi mới. Ở Trung Quốc, năng lực đó không phải phần phụ, nó là điều kiện để tồn tại.
Bắc Kinh “thuần hóa” internet, AI là bài toán tương tự nhưng khó hơn
Internet từng bị nhìn như mối đe dọa hiện sinh đối với Đảng Cộng sản. Cuối cùng, Bắc Kinh không chặn hoàn toàn mà kéo về phía mình: kiểm duyệt, kiểm soát chặt và buộc các “ông lớn” internet vận hành trong trật tự. AI đặt ra một thế tiến thoái lưỡng nan tương tự: công nghệ tạo lợi nhuận và năng suất, nhưng cũng làm xói mòn quyền lực nếu tạo ra không gian thông tin mà nhà nước không kiểm soát được.
Trong bối cảnh đó, trở ngại lớn nhất với AI Trung Quốc là phần cứng. Dù chính quyền Trump đã nới lỏng hạn chế thương mại với một số loại chip AI mạnh của Nvidia, mối lo chủ đạo của ngành AI Trung Quốc vẫn là tiếp cận chất bán dẫn đủ để vận hành các hệ thống tiên tiến. Nhưng ngay cả khi có chip, doanh nghiệp vẫn phải chạy trong hàng rào quy định.
Hệ quả là Alibaba, DeepSeek, Zhipu và nhiều hãng khác phải chạy nước rút, tạo ra hệ thống mạnh ngang đối thủ như OpenAI hay Anthropic, trong khi bị ràng buộc bởi nhiều quy định hơn so với các đối thủ toàn cầu.
Ông Scott Singer của Carnegie Endowment for International Peace miêu tả sự khác biệt bằng ví dụ dễ hình dung: “Những gì OpenAI và Alibaba buộc phải làm về kiểm thử trước khi triển khai là rất khác nhau.” Chẳng hạn, luật AI mới của California yêu cầu doanh nghiệp lập kế hoạch cho tình huống hệ thống AI có thể vượt khỏi kiểm soát hoặc gây chết người. Trong khi đó, theo ông Singer, quy định Trung Quốc tập trung nhiều vào kiểm soát thông tin và bảo vệ dữ liệu.
Nói cách khác, nếu phương Tây đang lo “AI có thể gây tai nạn thảm khốc gì”, Trung Quốc đồng thời lo “AI có thể làm rò rỉ, khuếch tán hoặc tạo ra nội dung gì”.
Kỷ nguyên “nộp thuật toán”: Nhà nước muốn hiểu máy vận hành ra sao
Từ năm 2022, các công ty công nghệ Trung Quốc bị yêu cầu cung cấp cho chính phủ chi tiết về thuật toán đứng sau các tính năng như cuộn video vô tận trên những ứng dụng như RedNote hay Douyin (phiên bản TikTok nội địa). Bên cạnh việc phải “khai báo cách ứng dụng hoạt động”, doanh nghiệp phải cập nhật khi công nghệ thay đổi. Ứng dụng càng bị nhà quản lý đánh giá là có ảnh hưởng đến dư luận, mức độ giám sát càng cao.
Đáng chú ý, Bắc Kinh vừa muốn kiểm soát, vừa không muốn làm tê liệt sáng tạo. Ông Jiang Tianjiao, phó giáo sư Đại học Fudan, nói thẳng: “Trung Quốc không muốn luật lệ, nhất là kiểu quy định hà khắc, làm giảm động lực đổi mới và thử nghiệm công nghệ mới.”
Các doanh nghiệp lớn không chỉ “chịu trận”. Bà Alice Zhu, đối tác hãng luật Fangda Partners ở Hồng Kông (từng đại diện Alibaba), cho biết một số công ty công nghệ có ảnh hưởng đã vận động hành lang thành công để thay đổi chính sách ngay từ giai đoạn dự thảo. Trong nền kinh tế nơi quy định là một phần của chiến lược công nghiệp, vận động chính sách trở thành một phần của chiến lược cạnh tranh.
ChatGPT tạo cơn sốt – Bắc Kinh phản ứng nhanh
Sau khi ChatGPT bùng nổ toàn cầu, quan chức Trung Quốc nhanh chóng công bố dự thảo quy định cho các hệ thống AI có thể trả lời câu hỏi, trò chuyện và tạo ảnh, video. Những hệ thống này học bằng cách “nuốt” lượng dữ liệu khổng lồ. Các mô hình đầu tiên ở Trung Quốc, giống nhiều nơi khác, dựa vào mô hình mã nguồn mở như Llama của Meta, được huấn luyện từ nguồn internet như Reddit và Wikipedia, nơi có nhiều nội dung bị kiểm duyệt tại Trung Quốc.
Ban đầu, dự thảo yêu cầu nguồn dữ liệu huấn luyện phải tuân thủ kiểm soát thông tin của chính phủ và phản ánh “giá trị xã hội chủ nghĩa cốt lõi”. Nếu áp dụng nguyên xi, quy định đó có thể làm các hãng Trung Quốc chậm lại hàng tháng vì phải huấn luyện mô hình mà thiếu “dòng chảy dữ liệu” từ internet rộng lớn.
Tháng 7/2023, khi văn bản chính thức công bố, yêu cầu đã đổi, doanh nghiệp phải bảo đảm nội dung do AI tạo ra tuân thủ kiểm soát thông tin chỉ khi đầu ra đó được cung cấp cho công chúng. Đây là nhượng bộ thực dụng, thay vì trói chặt từ đầu vào, nhà nước siết đầu ra, nơi tác động xã hội rõ ràng hơn.
Ông Graham Webster, giáo sư tại Stanford nghiên cứu địa chính trị và công nghệ, nhận xét: “Các nhà quản lý Trung Quốc tin AI mang tính biến đổi nên nhà nước cần ‘dẫn dắt cách nó biến đổi’. Nhưng họ cũng phải cân nhắc, thực thi luật và quy định quá tay có thể làm suy yếu tinh thần khởi nghiệp và sức sống kinh doanh.”
Chatbot “bạn đồng hành”: Nhà nước lo con người nghiện máy
Đến tháng 12, Bắc Kinh công bố bộ dự thảo chính sách mới cho dịch vụ AI tạo tương tác “giống người”, như chatbot đồng hành Xingye của startup Minimax. Mục tiêu lần này không chỉ là nội dung đúng–sai, mà là hành vi và phụ thuộc, quy định tìm cách ngăn người dùng trở nên lệ thuộc vào chatbot. Dự thảo nêu rõ, doanh nghiệp không được có “mục tiêu thiết kế thay thế tương tác xã hội”.
Các nhà phân tích cho rằng nhiều điều khoản khó đáp ứng về mặt kỹ thuật. Tương tự giai đoạn đầu của quy định AI tạo sinh, Trung Quốc yêu cầu chatbot chỉ được huấn luyện từ thông tin được chính phủ phê duyệt. Ngoài ra, công ty phải tạo “hồ sơ cảm xúc” của người dùng để can thiệp nếu họ có dấu hiệu muốn tự làm hại bản thân, yêu cầu vừa nhạy cảm, vừa đặt gánh nặng vận hành và trách nhiệm pháp lý lên doanh nghiệp.
Xe tự hành: Khi rủi ro không còn là giả định
Lĩnh vực mà nhà quản lý gần đây tỏ ra thận trọng hơn là xe tự hành, ứng dụng AI có tác động trực tiếp lên tính mạng. Dựa trên thành công của các hãng Trung Quốc trong sản xuất xe điện, Trung Quốc đã thử nghiệm và triển khai xe không người lái quyết liệt hơn bất kỳ quốc gia nào. Trong năm ngoái, nhiều hãng kỳ vọng chính phủ phê duyệt một số dạng hệ thống lái tự động, chuẩn bị sản xuất hàng loạt xe với cảm biến và thiết bị cần thiết.
Nhưng tiến độ chậm lại sau vụ tai nạn tháng 3 khiến ba phụ nữ, đều là sinh viên đại học, thiệt mạng khi đang dùng chế độ “hỗ trợ lái” của Xiaomi. Với AI trong thế giới vật lý, sai số nhỏ có thể thành bi kịch lớn, một vụ việc có thể kéo phanh toàn ngành.
Khi tăng trưởng chậm lại, AI trở thành “dự án bắt buộc”
Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế Trung Quốc đang chậm, ngay cả khi Bắc Kinh ghét rủi ro, họ vẫn cần AI như một đòn bẩy mới. Cuối năm 2024, startup DeepSeek ra mắt mô hình AI phổ biến, rồi đến các đợt ra mắt hiệu năng cao từ Alibaba và Zhipu, chính quyền địa phương khắp nơi tuyên bố đang đưa AI vào mọi ngóc ngách kinh tế, từ buồng bệnh đến sàn nhà máy.
Ông Singer từ Carnegie chốt lại theo cách mà mọi doanh nhân hiểu: “Vì tăng trưởng kinh tế gắn với tính chính danh của Đảng, Bắc Kinh muốn chắc chắn quy định AI không trở thành gánh nặng làm tăng trưởng chững lại và khiến vốn đầu tư sợ hãi rời đi.”
shared via nytimes,
