Châu Âu và bài toán giành lại chủ quyền số
09/09/26
 |
| Ảnh: Dhrutika Khimani |
Quyền lực mới nằm trong hạ tầng số
Quyền lực địa chính trị từng đi qua quân đội và hiệp ước. Ngày nay nó chạy trong chip, trung tâm dữ liệu, mạng lưới phần mềm và hệ thống thuật toán. “Ngăn xếp” công nghệ gồm phần cứng, phần mềm, mạng và dữ liệu trở thành hệ điều hành của quyền lực kinh tế và chính trị hiện đại.
Mỹ củng cố vị thế bằng các sáng kiến như Stargate – gắn phát triển AI với chip độc quyền và trung tâm dữ liệu siêu quy mô. Trung Quốc phát triển nhờ chính sách công nghiệp có hệ thống và Con đường Tơ lụa Kỹ thuật số, tích hợp từ thiết kế chip đến triển khai AI ở châu Á và xa hơn. Trong cuộc đua ấy, châu Âu ở vị thế nghịch lý: dẫn đầu về quy định, nhưng phụ thuộc về hạ tầng. Liên minh châu Âu (EU) đặt chuẩn toàn cầu thông qua Quy định Bảo vệ Dữ liệu Chung và Đạo luật AI với các viện nghiên cứu đẳng cấp, nhưng chỉ 4% hạ tầng điện toán đám mây toàn cầu thuộc sở hữu châu Âu. Chính phủ, doanh nghiệp và công dân châu Âu vẫn lệ thuộc vào các tập đoàn chịu sự chi phối của Đạo luật CLOUD do Mỹ ban hành, (Amazon, Microsoft và Google) cho phép Washington tiếp cận dữ liệu ngoài lãnh thổ.
Sai lầm không nằm ở quy định
Một số người nhận định châu Âu tụt hậu vì “quy định trước, xây dựng sau”, vì giới trí thức phê phán công nghệ quá nhiều, hoặc lo ngại môi trường và xã hội làm tê liệt đổi mới. Cách nhìn này bỏ qua gốc rễ thật sự: ba thập kỷ châu Âu tự tháo dỡ năng lực cần thiết có chủ quyền công nghệ.
Vấn đề không nằm ở quá nhiều phê phán, mà ở thiếu chính sách công nghiệp ở quy mô đủ lớn và thiếu năng lực thực thi. Mỹ chưa bao giờ xây dựng ưu thế công nghệ bằng thị trường tự do thuần túy. DARPA, NASA và Quỹ Khoa học Quốc gia cung cấp vốn kiên nhẫn, đặt hàng công và thị trường bảo đảm cho Thung lũng Silicon. Những công nghệ lõi trong iPhone như internet, GPS, màn hình cảm ứng, nhận diện giọng nói đều xuất phát từ nhiều thập niên tài trợ công. Trong khi đó, châu Âu hấp thụ giáo điều thị trường triệt để hơn cả những người thường xuyên rao giảng: thắt lưng buộc bụng, hạn chế trợ cấp nhà nước, thiếu đầu tư dài hạn, chính sách cạnh tranh ngăn “nhà vô địch” châu Âu hình thành, trong khi doanh nghiệp Mỹ đạt quy mô độc quyền.
Cuộc chiến kinh tế công nghệ
Không phải hoài niệm Chiến tranh Lạnh, chủ quyền số là cuộc cạnh tranh quyền lực bằng hạ tầng. Ở tầng vật liệu, Trung Quốc xử lý 90% đất hiếm toàn cầu. Ở tầng chip, TSMC của Đài Loan nắm 64% năng lực đúc chip toàn cầu, Samsung thêm 12%, còn châu Âu chỉ còn 8% (dù sở hữu ASML). Mỹ dùng kiểm soát xuất khẩu không chỉ để hạn chế Trung Quốc, đồng thời gián tiếp quyết định loại công nghệ các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu châu Âu được phép tiếp cận.
Ở tầng điện toán đám mây và AI, các nhà cung cấp siêu quy mô của Mỹ thống trị thị trường. AI dần đi kèm hệ tư tưởng và quyền kiểm soát, từ các sắc lệnh của Trump về AI “không thiên kiến”, kế hoạch xuất khẩu toàn bộ ngăn xếp AI của Mỹ, đến đe dọa áp thuế với các nước điều tiết Big Tech. Sắc lệnh do Washington ban hành có thể ảnh hưởng đến hệ thống vận hành bệnh viện, nhà máy và bầu cử của châu Âu. Đây không chỉ là thâm hụt thương mại, mà là thâm hụt chủ quyền.
AI không hề “phi vật chất”
AI cần năng lượng, nước, đất và vốn. Trong năm năm, Google tăng phát thải gần 50% (chủ yếu do tính toán AI). Đến năm 2030, trung tâm dữ liệu có thể dùng ít nhất 3% điện toàn cầu; ở Ireland, chúng tiêu thụ hơn 1/5 lưới điện quốc gia và có thể lên 1/3 vào năm 2030. Phía sau đó là dòng vốn của BlackRock – quỹ tài sản Ả rập Saudi và Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE), cùng đội quân lao động ẩn: công nhân Kenya gán nhãn dữ liệu, trẻ em Congo khai thác cobalt, người kiểm duyệt Philippines chịu sang chấn vì tiếp xúc liên tục với bạo lực.
Châu Âu có cơ hội biến ràng buộc thành lợi thế. Đức đạt 62% điện tái tạo, Tây Ban Nha mạnh về mặt trời, Đan Mạch dựa vào điện gió. Khi chi phí carbon tăng, AI chạy bằng nhiên liệu hóa thạch dễ tổn thương hơn, còn AI bền vững cần trung tâm dữ liệu dùng năng lượng sạch, tiết kiệm nước và định giá carbon đúng mức.
EuroStack trở thành lối đi khác
EuroStack được đề xuất như nền tảng cho chủ quyền số dân chủ của châu Âu. Không hề tự cô lập, sáng kiến này là năng lực tự quyết chiến lược. Đồng thời, hạ tầng dần hình thành: STACKIT của Schwarz Group cung cấp điện toán đám mây doanh nghiệp từ trung tâm dữ liệu châu Âu; OVH cạnh tranh với AWS và Azure; Proton bảo vệ liên lạc theo luật riêng tư Thụy Sĩ; Nextcloud hỗ trợ chủ quyền dữ liệu; EuroHPC tạo mạng siêu máy tính công cộng cấp lục địa. Trong lĩnh vực AI, Mistral được hậu thuẫn 1,3 tỷ euro từ ASML cũng như nguồn vốn chính phủ kiên nhẫn và mạng nghiên cứu Pháp; OpenEuroLLM phát triển hệ thống trên dữ liệu châu Âu; Apertus của Thụy Sĩ huấn luyện mô hình đa ngôn ngữ mở dựa trên hơn 1.800 ngôn ngữ.
Tuy nhiên thách thức nằm ở vấn đề quy mô. Mistral vẫn nhỏ hơn nhiều so với OpenAI và dựa nhiều vào chip Nvidia cùng hạ tầng đám mây Mỹ. Nếu doanh nghiệp châu Âu vẫn mặc định dùng ChatGPT, các mảnh ghép độc lập hoàn toàn không đủ. Châu Âu cần mua sắm chiến lược, ưu tiên giải pháp nội bộ và chất vấn mọi thỏa thuận “AI chủ quyền” với Nvidia, Google, Amazon, OpenAI hay Palantir: ai kiểm soát phần cứng và nắm giá trị cũng như áp dụng luật an ninh nào? Lựa chọn cuối cùng không phải quyết định giữa đổi mới và quy định, mà giữa hạ tầng dân chủ và hạ tầng phụ thuộc. Tương lai số của châu Âu phải mã hóa dân chủ, bền vững và củng cố phẩm giá con người ngay trong nền móng công nghệ.
shared via noema,
