Rác thải số: Chi phí vô hình của đời sống trực tuyến
11/09/26
 |
| Ảnh: Kerim Safa |
Dòng rác thải chưa được nhìn thấy
Trong thế kỷ 20, con người dần nhận ra tác hại của rác thải từ các hệ thống lớn: nhựa trong sông biển, khí carbon trong khí quyển, hóa chất và dược phẩm đi vào nguồn nước rồi trở lại chuỗi thực phẩm. Nhận thức đó tạo ra nền tảng cho phong trào môi trường, thay đổi chính sách và hành vi tiêu dùng. Tuy nhiên, với thế giới số, điều tương tự chưa từng xảy ra. Dữ liệu mỗi người tạo ra hằng ngày vẫn được xem là vô hình, dù hiện trở thành dòng thải lớn của nền kinh tế số.
“Rác thải số” là dữ liệu thô hoặc đã qua xử lý, không bao gồm khí thải từ trung tâm dữ liệu hay rác điện tử từ thiết bị. Video hướng dẫn chỉnh camera an ninh trước nhà có thể hữu ích, nhưng cũng tiết lộ nơi ở, thời điểm chủ nhà vắng mặt, lỗ hổng an ninh và cả thông tin về hàng xóm. Trong nhiều thập kỷ, những dữ liệu tương tự tích tụ như mật khẩu dùng lại, số an sinh xã hội, tên khi còn trẻ hay nơi sinh của một người nằm đâu đó trên web đen. Không chỉ là rò rỉ tài khoản ngân hàng, hậu quả còn là giám sát, thao túng, bất bình đẳng và thiếu trách nhiệm trên không gian số.
Từ xử lý rác đến giảm rác
Tất cả hệ sinh thái đều có cách xử lý rác: chấp nhận lượng nhỏ độc tố, tái chế, chuyển sang nơi khác, hoặc cô lập rác như chất thải hạt nhân. Nhưng đến mức độ nhất định, xã hội nhận ra quản lý rác vẫn chưa đủ, phải giảm lượng rác ngay từ đầu. Trong nửa thế kỷ qua, điều này đã xảy ra với carbon và thế giới số sắp ở trong hoàn cảnh tương đồng.
Các dịch vụ quản lý rác thải số hiện bị quá tải. Thị trường dữ liệu bị đánh cắp và công cụ tấn công mạng trên web đen trở thành ngành tinh vi. Washington, Brussels, Palo Alto và nhiều trung tâm quyền lực công nghệ đều cảm nhận áp lực phải hành động, từ luật bảo vệ quyền riêng tư, nghĩa vụ báo cáo rò rỉ dữ liệu đến các chiến dịch nâng cao nhận thức. Tuy nhiên, hiện chưa có chiến lược giảm rủi ro nhất quán nào vượt khỏi kiểu “chạy theo khủng hoảng”. Các nền tảng như Facebook và Google chủ yếu chỉ phản ứng sau khi sự cố xảy ra, giống như việc khóa tài khoản của Tổng thống Donald Trump sau vụ tấn công Điện Capitol ngày 6/1/2021: cần thiết lúc đó, nhưng không phải lý thuyết dài hạn về giảm thiệt hại.
Bài học từ xác thực liên tục
Lời giải nằm ở bảo mật cá nhân. Hiện nay, xác thực thường dựa vào ba yếu tố: mật khẩu, mã một lần gửi về điện thoại và dấu vân tay. Mật khẩu một lớp quá rủi ro; xác thực hai lớp an toàn hơn nhưng phiền và không hoàn hảo.
Xác thực liên tục dựa trên hành vi phát triển hơn. Công nghệ này không xác thực người dùng một lần, hệ thống liên tục đánh giá qua những đặc điểm như nhịp gõ phím, phản ứng mắt với ánh sáng trên màn hình, dáng đi, thậm chí âm thanh của hơi thở sâu. Các tín hiệu có thể tạo thành điểm xác suất, cập nhật thường xuyên và quyết định người dùng có được rút tiền, xem hồ sơ y tế hay bỏ phiếu hay không.
Công nghệ trên mang đến lợi ích rất lớn, ít phải nhập mật khẩu, giảm gian lận, khiến tấn công lừa đảo gần như lỗi thời và làm giá trị mật khẩu bị đánh cắp gần về 0. Song rủi ro đi kèm cũng lớn không kém. Dữ liệu về vị trí, giọng nói, dáng đi hay nhịp gõ phím trở thành rác ngay sau khi xác thực. Khác với mật khẩu, bạn không dễ thay đổi dáng đi hay giọng nói. Khi kết hợp với dữ liệu giấc ngủ, mua sắm hay hành vi trực tuyến, những thông tin này có thể tiết lộ sức khỏe, trạng thái tinh thần, thậm chí đợt trầm cảm nặng.
Định giá tác hại dữ liệu
Để giảm rác thải số, có thể bắt đầu bằng bốn nguyên tắc: ngừng thu dữ liệu khi hệ thống đủ tự tin để xác thực, xóa dữ liệu cũ nếu không chứng minh được nó cải thiện hiệu quả, giới hạn số bên được thu dữ liệu và xây dựng mô hình kinh doanh khiến nhà cung cấp không có động cơ bán dữ liệu cho bên thứ ba.
Cơ chế thực thi có thể học từ hệ thống giới hạn và giao dịch phát thải carbon. Nhà nước đặt trần tổng tác hại từ rác thải số và thiết kế theo hướng giảm dần (chẳng hạn 1%/năm). Các thuật toán dùng ít dữ liệu được cấp tín chỉ, còn doanh nghiệp cần nhiều dữ liệu phải mua tín chỉ. Dạng thuế Tobin mới cũng có thể áp lên mỗi đầu vào dữ liệu: nếu dữ liệu thật sự cải thiện mô hình, doanh nghiệp sẽ trả thuế; nếu không, họ ngừng thu.
Tuy nhiên, vấn đề khó nhất là định nghĩa đơn vị “tác hại dữ liệu”. Không thể đo đơn giản bằng terabyte, vì một terabyte dữ liệu vô hại hoàn toàn khác một terabyte dữ liệu nhạy cảm. Cần thành lập ủy ban công–tư do chính phủ ủy nhiệm, gồm đại diện nhà lập pháp, tổ chức xã hội, đại học và ngành công nghệ, có thể đề xuất đơn vị thử nghiệm, rồi điều chỉnh dần qua thời gian.
Lối sống số mới
Giảm rác thải số không phải lời kêu gọi cách mạng, không làm hài lòng những người muốn xóa bỏ hoàn toàn kinh tế chú ý hay chủ nghĩa giám sát, nhưng giống cơ chế giới hạn phát thải carbon với mục tiêu đưa hệ thống sang quỹ đạo an toàn hơn.
Trong trung hạn, cần hình thành lối sống số mới, tương tự cách tái chế, ủ phân, năng lượng tái tạo, xe điện và giảm tiêu dùng trở thành một phần của lối sống bảo vệ môi trường. Đồng thời, dữ liệu cũng cần được nhìn qua lăng kính trách nhiệm liên thế hệ. Không ai cố ý đầu độc nguồn nước con cháu mình sẽ uống. Bảo vệ internet cho thế hệ sau cần bắt đầu từ giảm rác thải số hôm nay.
shared via noema,
