Samsung và bài toán chia phần trong cơn sốt AI
28/05/26
 |
| Mô hình bộ chip tích hợp công nghệ bộ nhớ băng thông cao của Samsung Electronics tại triển lãm ở Seoul. Ảnh: Jung Yeon-Je/Agence France-Presse |
Cơn bùng nổ trí tuệ nhân tạo đang đem lại lợi nhuận khổng lồ cho các nhà sản xuất chip nhớ Hàn Quốc. Samsung Electronics, một trong những trụ cột của chuỗi cung ứng AI toàn cầu, vừa tránh được nguy cơ đình công sau khi đồng ý tăng mạnh thưởng cho nhân viên mảng bán dẫn. Tuy nhiên, đằng sau thỏa thuận là câu hỏi lớn hơn: khi AI tạo ra của cải bất ngờ, doanh nghiệp, người lao động và nền kinh tế nên chia phần như thế nào?
Suýt đình công giữa thời AI bùng nổ
Nhiều tháng, nhân viên bộ phận bán dẫn của Samsung Electronics cảm thấy bị bỏ lại phía sau trong cơn sốt AI toàn cầu. Nhu cầu xây dựng hạ tầng trí tuệ nhân tạo tăng mạnh, kéo theo nhu cầu khổng lồ với chip nhớ – lĩnh vực do Samsung và SK Hynix thống trị. Từ năm 2025, SK Hynix, đối thủ lớn nhất của Samsung tại Hàn Quốc, đã đặt chuẩn mới: dành 10% lợi nhuận hoạt động để thưởng cho nhân viên và bỏ trần thưởng cá nhân. Chính sách này tạo sức ép lớn lên Samsung, nơi công đoàn lớn nhất yêu cầu tập đoàn dành 15% lợi nhuận hoạt động của mảng bán dẫn cho tiền thưởng, đồng thời xóa giới hạn thưởng cho từng người.
Căng thẳng leo thang đến sát đình công. Chỉ sau khi các hòa giải viên chính phủ can thiệp, hai bên mới đạt thỏa thuận. Theo đó, Samsung dự kiến dành 10,5% lợi nhuận cho thưởng và xóa trần thưởng cá nhân. Tuần tới, công đoàn bỏ phiếu phê chuẩn thỏa thuận.
Khi lợi nhuận tăng quá nhanh
Samsung không chỉ là tập đoàn; đây còn là nhà tuyển dụng lớn nhất Hàn Quốc và là trụ cột của nền kinh tế nước này. Cùng SK Hynix, Samsung chiếm hơn 40% tổng vốn hóa của chỉ số KOSPI. Ngành bán dẫn đóng góp khoảng 1/3 tổng xuất khẩu của Hàn Quốc. Quý đầu năm nay, lợi nhuận Samsung tăng vọt lên 39 tỷ USD. Điều đáng chú ý là 94% lợi nhuận hoạt động của tập đoàn đến từ bán dẫn, dù Samsung từ lâu được thế giới biết đến nhiều hơn qua điện thoại thông minh và TV.
Sự dịch chuyển trao cho công đoàn đòn bẩy lớn. Phần lớn trong khoảng 70.000 thành viên công đoàn làm việc tại bộ phận bán dẫn. Nếu đình công xảy ra, tác động có thể vượt xa Hàn Quốc, vì Samsung và SK Hynix đang là hai điểm nghẽn lớn trong chuỗi cung ứng chip cho AI. Nhà đầu tư cũng nhận ra điều này. Từ đầu năm 2025, giá trị chỉ số KOSPI tăng hơn 3 lần. Tháng này, riêng Samsung Electronics vượt mốc vốn hóa 1.000 tỷ USD.
Ai xứng đáng được thưởng nhiều hơn?
Vấn đề không chỉ là tổng số tiền thưởng. Câu hỏi khó hơn là chia thế nào. Bộ phận bán dẫn của Samsung không phải khối đồng nhất; động cơ lợi nhuận chính là mảng chip nhớ, viên ngọc quý của tập đoàn, nơi sản xuất những linh kiện thiết yếu cho AI. Trong cùng bộ phận còn có hai mảng khác: thiết kế chip logic và sản xuất chip thuê cho doanh nghiệp khác. Hai mảng này đang lỗ. Công đoàn muốn phần lớn quỹ thưởng được chia tương đối đồng đều cho người lao động trong cả 3 mảng, cũng như các vị trí không trực tiếp tạo lợi nhuận như nghiên cứu. Lập luận là thành công của bán dẫn không chỉ đến từ nhóm duy nhất; nó phụ thuộc vào hệ sinh thái kỹ thuật, sản xuất, nghiên cứu và hỗ trợ.
Samsung phản đối. Tập đoàn cho rằng đề xuất đi ngược nguyên tắc quản trị cốt lõi: thưởng theo hiệu quả. Theo Samsung, việc thưởng lớn cho các đơn vị có kết quả yếu là “không thể chấp nhận về mặt xã hội”. Cuối cùng, công đoàn đồng ý lùi bước: tỷ lệ phân bổ đồng đều được giảm xuống 40%. Tuy nhiên, tranh cãi vẫn để lại vết nứt sâu hơn trong nội bộ tập đoàn.
Công đoàn bị chia rẽ
Không chỉ ban lãnh đạo và công đoàn bất đồng; ngay trong lực lượng lao động Samsung, các nhóm nhân viên cũng bắt đầu nhìn nhau bằng con mắt khác. Nhân viên mảng điện tử tiêu dùng – gồm TV, thiết bị gia dụng và các sản phẩm từng là biểu tượng của Samsung – cho rằng lãnh đạo công đoàn quá tập trung vào lợi ích của bộ phận bán dẫn. Nhiều người nhớ lại thời gian chưa xa khi bán dẫn từng là mảng thua lỗ; smartphone và TV là nguồn sống của tập đoàn.
Tháng qua, khoảng 4.000 nhân viên điện tử tiêu dùng được cho là rời công đoàn lớn, chuyển sự ủng hộ sang công đoàn nhỏ mà họ tin là đại diện tốt hơn cho lợi ích của mình. Nếu thỏa thuận mới được phê chuẩn, xu hướng phân mảnh này có thể tăng tốc. Đây là nghịch lý của thời AI: bộ phận tạo ra lợi nhuận đột biến có thể làm giàu cho tập đoàn, nhưng cũng làm lộ ra sự bất bình giữa những người cùng thuộc một tổ chức.
Công đoàn mới thời AI
Giáo sư Yong Gu Suh của Đại học Nữ Sookmyung gọi công đoàn Samsung là một dạng phong trào lao động mới của kỷ nguyên AI: trẻ hơn, ít ý thức hệ hơn và tập trung vào lợi ích tức thời hơn so với các công đoàn truyền thống. Đây không phải phong trào lao động cổ điển, nơi mục tiêu là đoàn kết rộng rãi của toàn bộ giai cấp công nhân; nó thực dụng hơn: người lao động trong bộ phận sinh lời cao muốn một phần rõ rệt từ thành quả mà họ tin mình trực tiếp tạo ra.
Điều này phản ánh thay đổi lớn trong nền kinh tế công nghệ cao. Khi lợi nhuận tập trung vào vài bộ phận then chốt – kỹ sư chip nhớ, nhà thiết kế AI, nhóm hạ tầng dữ liệu – người lao động trong các mắt xích ấy biết mình có giá trị đàm phán cao hơn. Tuy nhiên, chính sự thực dụng cũng có thể làm suy yếu công đoàn. Nếu mỗi nhóm chỉ đấu cho phần của mình, liên minh lao động trong tập đoàn lớn dễ bị chia nhỏ.
Nhà nước lên tiếng
Đáng chú ý, Tổng thống Lee Jae Myung, một chính trị gia tự do có xu hướng ủng hộ lao động, cũng chỉ trích yêu cầu của công đoàn là quá đà. Ông nói quyền lao động nhằm bảo vệ người lao động như nhóm dễ tổn thương trong xã hội, nhưng đi kèm với đó là nguyên tắc đoàn kết và trách nhiệm. Theo ông, quyền tập thể không nên được dùng để bảo vệ lợi ích của một nhóm nhỏ. Lời phê bình cho thấy tranh chấp tại Samsung không chỉ là chuyện tiền thưởng nội bộ; mà chạm đến câu hỏi chính trị lớn hơn: trong nền kinh tế nơi AI tạo ra lợi nhuận khổng lồ cho một số doanh nghiệp và nhóm lao động, xã hội nên nhìn sự chia phần ấy như thế nào? Nếu thưởng quá ít, người lao động cảm thấy bị khai thác trong thời kỳ tập đoàn thắng lớn. Nếu thưởng quá thiên lệch, những nhóm khác trong cùng doanh nghiệp và xã hội có thể thấy bất công.
Phép thử của chủ nghĩa tư bản Hàn Quốc
Cơn sốt bán dẫn AI đem lại của cải bất ngờ cho Hàn Quốc. Song, của cải thường kéo theo tranh chấp đột ngột. Trường hợp Samsung cho thấy lợi nhuận AI không chỉ tạo ra cổ phiếu tăng giá, vốn hóa nghìn tỷ USD hay chuỗi cung ứng căng thẳng; mà còn tạo ra câu hỏi xã hội rất cụ thể: ai là người xứng đáng được hưởng phần lớn hơn?
Samsung tránh được đình công, nhưng cuộc tranh luận chưa kết thúc. Khi AI tiếp tục làm giàu cho các nhà sản xuất chip, áp lực từ người lao động sẽ còn lớn hơn; khi lợi nhuận tập trung vào một số bộ phận then chốt, bài toán đoàn kết nội bộ cũng sẽ khó hơn.
Với Hàn Quốc, đây có thể là phép thử của mô hình phát triển mới. Nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào vài tập đoàn công nghệ hàng đầu cần vừa giữ sức cạnh tranh toàn cầu, vừa thuyết phục người lao động rằng thành quả không chỉ chảy về cổ đông và ban lãnh đạo. AI đang tạo ra thời kỳ thịnh vượng mới cho bán dẫn Hàn Quốc. Song, thịnh vượng chỉ bền nếu những người góp phần tạo ra thành quả tin rằng bản thân không bị bỏ lại phía sau.
shared via nytimes,
