Ai kiểm soát kết nối, người đó nắm quyền
27/05/26
 |
| Ảnh: Ibrahim Rayintakath |
Việc các ông trùm công nghệ nhân danh “tự do ngôn luận tuyệt đối” trên những nền tảng phát ngôn công cộng do họ sở hữu va chạm với luật pháp của các nhà nước dân chủ là điều sớm muộn phải xảy ra. Giờ đây, điều đó hiện rõ qua hai vụ việc: Elon Musk đối đầu với tư pháp Brazil về X, và Pavel Durov, nhà sáng lập Telegram, bị bắt tại Pháp.
Tòa án Brazil đình chỉ X vì nền tảng này không hợp tác với nhà chức trách, không chỉ định đại diện chính thức tại Brazil để chịu trách nhiệm về nội dung và hoạt động. Alexandre de Moraes, thẩm phán điều tra, tự coi bản thân là người bảo vệ chủ quyền Brazil. Ông cáo buộc X phát tán thông tin sai lệch, làm suy yếu nền dân chủ của đất nước. Quyết định này được một hội đồng lớn hơn của Tòa án Tối cao Brazil ủng hộ.
Vụ việc còn phức tạp hơn vì Starlink, hệ thống vệ tinh của Musk cung cấp internet cho các vùng xa xôi của Brazil, hoạt động ngoài các ranh giới lãnh thổ thông thường, đặt ra câu hỏi mới về “chiếm lĩnh không gian” của lợi ích tư nhân, có thể thoát khỏi phạm vi chủ quyền. Ban đầu, Starlink từ chối chặn các tài khoản liên quan, nhưng cuối cùng nhượng bộ nhà chức trách Brazil để không mất giấy phép hoạt động tại nước này.
Ở Pháp, Durov được tại ngoại chờ xét xử. Ông bị cáo buộc không hợp tác đầy đủ với cơ quan quản lý, khi Telegram không giám sát và kiểm duyệt đủ mức các nội dung khiêu dâm trẻ em và hoạt động rửa tiền lan rộng trong số 900 triệu người dùng.
Cả X, Starlink lẫn Telegram đều cho thấy bản chất lưỡng dụng của công nghệ kết nối. X mở cửa cho những tài khoản từng bị truyền thông chính thống loại khỏi không gian công luận, nhưng trong đó có cả phát ngôn thù hận, thuyết âm mưu và “sự thật thay thế”. Starlink và Telegram bị cáo buộc tạo điều kiện cho mạng lưới khiêu dâm trẻ em và băng nhóm tội phạm phối hợp ngoài tầm phát hiện. Đây là nghịch lý trung tâm của quản trị không gian mạng: công nghệ có thể giải phóng, những cũng có thể gây hại.
Chủ quyền số và chiếc phanh của nhà nước
Lập trường tự do tuyệt đối nhận định nhà nước không có vai trò điều tiết hay hạn chế ngôn luận trên mạng là hình ảnh phản chiếu của lập trường ở những quốc gia như Trung Quốc, nơi nhà nước tuyên bố quyền kiểm soát không gian số với tư cách chủ quyền quốc gia.
Vấn đề chủ quyền mạng không mới. Nó chỉ đi đến điểm bùng nổ trong các xã hội mở, nơi hạ tầng kết nối số nằm trong tay tư nhân, lại thường được dẫn dắt bởi thế giới quan tự do chủ nghĩa tách khỏi các cộng đồng phải gánh hậu quả.
Ở Trung Quốc, vấn đề này được “giải quyết” từ lâu, ít nhất về mặt chính thức. Khoảng một thập niên trước, khái niệm “chủ quyền không gian mạng” được Lỗ Vĩ, cựu quan chức phụ trách internet của Trung Quốc công bố. Ông lập luận “tự do và trật tự” phải được cân bằng trên các nền tảng kết nối toàn xã hội, thông qua “tường lửa” nhằm hạn chế nội dung gây hại cho lợi ích quốc gia, bao gồm cả dòng thông tin từ bên ngoài biên giới.
Lỗ Vĩ từng ví internet như chiếc xe hơi. Nếu xe không có phanh, nó chạy nhanh đến đâu cũng nguy hiểm; một khi lên cao tốc, hậu quả có thể hình dung được. Vì vậy, dù hiện đại đến mấy, mọi chiếc xe đều cần phanh. Vai trò của nhà nước là đạp phanh.
Nhưng Trung Quốc không phải trường hợp duy nhất dựng lại biên giới mạng. Peter Dombrowski, học giả tại Naval War College, từng viết trên The WorldPost: các quốc gia ở khắp nơi đều đang “tái dựng biên giới” trong không gian mạng. Trung Quốc có thể nói rõ hơn về “chủ quyền internet”, nhưng Mỹ và các nước phương Tây cũng khuyến khích sự xuất hiện của các đường biên ảo, nhằm giúp đáp ứng đòi hỏi của xã hội dân sự và thúc đẩy mô hình quản trị.
Tự do, trật tự và đạo đức truyền thông
Đến nay, khó phủ nhận tự do ngôn luận tuyệt đối, khi được khuếch đại bởi kết nối số, có thể làm rối loạn dân chủ. Nhân danh quyền riêng tư, một số chế độ mã hóa còn có thể tiếp tay cho tội phạm. Câu hỏi là làm thế nào quản trị nhưng không bóp chết đóng góp tích cực của mạng xã hội.
Điểm khởi đầu phải nguyên tắc. Với những người sử dụng mạng xã hội, tự do ngôn luận tuyệt đối trước hết là quyền tự trị của cá nhân đơn lẻ. Nhưng dân chủ về nền tảng là cách các cá nhân liên hệ với nhau trong cộng đồng thông qua các thiết chế tự quản. Ở đâu có quan hệ giữa người với người, ở đó có đạo đức. Như triết gia Onora O’Neill lập luận, nội dung sự thật và độ đáng tin được kiểm chứng của thông tin và nguồn tin cũng quan trọng không kém quyền được nói.
Nhiều người đồng ý Mark Zuckerberg hay Elon Musk không nên là người quyết định nội dung nào được phép tồn tại trên nền tảng. Nhưng như một bộ trưởng kỹ thuật số của Liên minh châu Âu (EU) từng nói: “sự xuất hiện của Bộ Sự thật còn tệ hơn”.
Nếu ở Trung Quốc, vai trò của nhà nước là đạp phanh, thì tại phương Tây tự do, nhà nước cho đến nay chủ yếu chỉ phát giấy phạt tốc độ. Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số của EU, Luật Bảo vệ Mạng của Đức và các khung quản lý khác tìm cách giảm tác hại của tin giả, phát ngôn thù hận và tội phạm thông qua dựa vào sự tự điều chỉnh của Big Tech toàn cầu. Nhưng sự tuân thủ thường miễn cưỡng và mang tính cản trở. Phần lớn các khoản phạt chỉ bị phạt sau khi vi phạm xảy ra.
Điều khiến vụ việc ở Brazil và Pháp khác biệt vì chuyển từ phản ứng sang chủ động: bắt giữ người đứng đầu và nhanh chóng đình chỉ nền tảng. Chỉ qua những phép thử như vậy, có thể tìm ra cách thiết lập hợp pháp cân bằng giữa tự do và trật tự.
Vấn đề nền tảng cần được thừa nhận: ai kiểm soát phương tiện kết nối, người đó nắm quyền. Vì vậy, trong các quốc gia nơi quyền lực phải được ràng buộc bởi trách nhiệm giải trình trước công chúng, không thể để các tỷ phú công nghệ quyết định chất lượng thông tin trên không gian mạng.
shared via noema,
