Vì sao Trung Quốc thu hẹp được khoảng cách AI với Mỹ?
18/05/26
Khi Tổng thống Donald Trump tới Trung Quốc gặp Chủ tịch Tập Cận Bình, hình ảnh các CEO Mỹ như Elon Musk và Jensen Huang, lãnh đạo Nvidia, đi cùng đoàn mang tính biểu tượng rõ rệt. Với Trump, sức mạnh nước Mỹ được thể hiện qua các tập đoàn công nghệ khổng lồ và những nhà sáng lập sở hữu tài sản hơn 100 tỷ USD. Nhưng phía sau màn trình diễn quyền lực ấy là câu hỏi khó hơn, liệu chính mô hình dựa vào tài chính, độc quyền và giá trị thị trường có đang khiến Mỹ thua Trung Quốc trong năng lực sản xuất và đổi mới không.
Theo bài viết, Trung Quốc đang có lợi thế về xe điện, drone, năng lượng mặt trời, sản xuất công nghiệp, và cả trong trí tuệ nhân tạo. Lợi thế ấy không đơn thuần đến từ trợ cấp nhà nước, mà từ hệ sinh thái cạnh tranh và đầu tư buộc doanh nghiệp phải làm được nhiều hơn với ít nguồn lực hơn. Trong AI, lợi thế này được gọi là “hào lũy hiệu quả”, khả năng tạo ra mô hình đủ mạnh với chi phí tính toán thấp hơn nhiều.
Trung Quốc thắng bằng năng lực sản xuất
Bắc Kinh hiện không có nhiều lý do để thay đổi trạng thái hiện tại. Trung Quốc ngày càng trở thành trung tâm sản xuất và công nghệ của thế giới, trong khi nhiều nước khác phụ thuộc vào Trung Quốc ở các nhóm hàng thiết yếu. Việc Trung Quốc siết xuất khẩu nam châm đất hiếm với Mỹ và phần còn lại của thế giới chỉ là ví dụ rõ nhất. Điểm yếu phụ thuộc còn tồn tại trong pin, drone, năng lượng mặt trời, xe điện và nhiều ngành công nghiệp khác.
Mối lo chính không phải chiến tranh, kinh tế mới chính là vấn đề trọng điểm. Trung Quốc đang dùng nhiều thực hành mang tính săn mồi để giành vị thế độc quyền trong sản xuất và công nghệ. Nếu một quốc gia kiểm soát phần lớn hàng hóa thiết yếu toàn cầu, phần còn lại của thế giới sẽ rơi vào thế dễ tổn thương.
Cấu trúc kinh tế Trung Quốc rất khác Mỹ. Tiêu dùng hộ gia đình Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 40% GDP, thấp hơn nhiều so với mức 55–65% tại nhiều nước và khoảng 67% tại Mỹ. Phần lớn nguồn lực được dồn vào đầu tư, thông qua hệ thống ngân hàng và chính sách đất đai, để hỗ trợ các nhà sản xuất trong nước. Nhờ vậy, Trung Quốc có thể tung ra xe điện, tấm pin mặt trời và nhiều hàng công nghiệp với giá rất thấp. Khi năng lực sản xuất của các nước khác bị bào mòn, thế giới sẽ phụ thuộc ngày càng sâu vào Trung Quốc.
Mỹ từng có mô hình Trung Quốc đang áp dụng
Luận điểm đáng chú ý là Trung Quốc không chỉ thắng vì độc tài hay trợ cấp. Quốc gia này đang dùng nhiều chính sách cạnh tranh mà chính Mỹ từng áp dụng trước thập niên 1980, như đầu tư mạnh, bảo hộ có chọn lọc, cạnh tranh nội địa cao và quy tắc sở hữu trí tuệ không để độc quyền bóp nghẹt đổi mới.
Mô hình cũ từng giúp Mỹ tạo ra Thung lũng Silicon. Công nghệ được nhà nước tài trợ, các công ty nhỏ thương mại hóa trong môi trường tương đối mở. Nhưng từ thập niên 1980, Mỹ siết sở hữu trí tuệ, tạo điều kiện cho các tập đoàn lớn khóa tri thức kỹ thuật trong tay mình. Các startup và nhà đầu tư mạo hiểm Mỹ thường ngại cạnh tranh với những gã khổng lồ hoặc vướng vào bằng sáng chế.
Trong khi đó, Trung Quốc buộc chuyển giao công nghệ, lan tỏa tri thức qua hệ sinh thái công nghiệp và đầu tư mạnh vào năng lực sản xuất. Hệ quả là tri thức do Mỹ phát triển nhiều khi được doanh nghiệp Trung Quốc khai thác linh hoạt hơn chính doanh nghiệp Mỹ. Đây là điểm yếu an ninh quốc gia lớn.
Sự khác biệt này thể hiện rõ trong sản xuất. Mỹ gần như mất năng lực máy công cụ từng là nền tảng cho các làn sóng đổi mới công nghiệp. Trung Quốc dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực này. Nhờ vậy, hãng điện thoại như Xiaomi có thể trở thành nhà sản xuất ô tô hàng đầu chỉ sau vài năm.
“Hào lũy hiệu quả” trong cuộc đua AI
AI tưởng như là lĩnh vực Mỹ dẫn đầu rõ nhất. Mỹ có chip mạnh hơn, các tập đoàn như OpenAI, Anthropic, Google DeepMind, Meta và xAI, cùng khoản đầu tư khổng lồ vào trung tâm dữ liệu. Nhưng nếu Mỹ có lợi thế tính toán lớn đến vậy, vì sao mô hình Trung Quốc vẫn chỉ đi sau vài tháng?
Câu trả lời là hiệu quả. Mỹ có thể đi trước Trung Quốc khoảng ba năm về năng lực tính toán. Nhưng các mô hình Trung Quốc chỉ chậm hơn khoảng 3–6 tháng về hiệu năng chuẩn, hoặc tám tháng theo cơ quan tiêu chuẩn AI của chính phủ Mỹ. Các phòng thí nghiệm Trung Quốc đang tạo ra nhiều “trí tuệ” hơn trên mỗi đơn vị tính toán, cao hơn 4–7 lần so với dự đoán thông thường.
Động lực nằm ở hạn chế chip và cạnh tranh. Tại Mỹ, chỉ vài phòng thí nghiệm lớn thống trị năng lực huấn luyện AI. Tại Trung Quốc, hàng nghìn doanh nghiệp cùng cạnh tranh để tìm cách huấn luyện mô hình hiệu quả hơn. Họ thường công bố nghiên cứu, mở mã nguồn mô hình và trao đổi kỹ thuật tối ưu hóa để đưa AI vào ứng dụng thực tế.
Chính phủ Trung Quốc cũng hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ nhỏ qua chương trình “Little Giants”. Những công ty đạt tiêu chuẩn được vay ưu đãi, nhận trợ cấp, được hỗ trợ nghiên cứu, xử lý bằng sáng chế nhanh và tham gia chuỗi cung ứng doanh nghiệp nhà nước.
AI Trung Quốc rẻ hơn rất nhiều
Lợi thế hiệu quả thể hiện rõ ở giá. DeepSeek V4 Pro được so sánh với Claude Opus 4.6 của Anthropic ở một số khía cạnh, nhưng chi phí sử dụng thấp hơn rất nhiều. DeepSeek tính 0,43 USD/1 triệu token đầu vào và 0,87 USD/1 triệu token đầu ra. Opus 4.6 đắt hơn 11 lần ở đầu vào và 28 lần ở đầu ra.
Nhiều mô hình Trung Quốc khác như Kimi hay Qwen của Alibaba cũng có mức giá thấp trong nhóm hàng đầu thế giới. Vì rẻ và hiệu quả, chúng đang được sử dụng ở nhiều nước, thậm chí cả tại Mỹ. Khi AI đi vào điện thoại, robot, máy tính cá nhân và các thiết bị biên, nơi tài nguyên tính toán bị giới hạn, lợi thế tiết kiệm của Trung Quốc sẽ càng rõ ràng.
Ngược lại, hệ sinh thái Mỹ không buộc doanh nghiệp phải tối ưu mạnh. Các công ty lớn có thể tiếp cận chip và trung tâm dữ liệu khổng lồ, bán token thay vì bán hiệu năng. Bài viết ví các công ty AI Mỹ giống những hãng dầu khí sản xuất ô tô, họ có động lực bán “xe ngốn xăng”, vì càng tốn tài nguyên càng tạo thêm doanh thu.
Vấn đề của Mỹ là độc quyền
Điểm yếu lớn của Mỹ là tích hợp dọc giữa điện toán đám mây và mô hình AI. Google tự sở hữu cả hạ tầng và mô hình. OpenAI, Anthropic phụ thuộc sâu vào các nhà cung cấp đám mây thông qua đầu tư và thỏa thuận hạ tầng. Startup muốn huấn luyện mô hình nền tảng phải thuê hạ tầng từ chính đối thủ hoặc tự mua chip với số vốn hàng tỷ USD. Điều này khiến cuộc chơi chỉ còn dành cho nhóm rất nhỏ.
Sự khác biệt sâu xa nằm ở cách hai nước định nghĩa giá trị. Mỹ đo giá trị bằng vốn hóa thị trường và tài sản của các tỷ phú. Trung Quốc đo giá trị bằng khả năng làm ra những thứ con người và quốc gia cần. Vì vậy, hai hệ thống đều đang thành công theo mục tiêu mà họ đặt ra. Mỹ tạo ra công ty có định giá khổng lồ, Trung Quốc tạo ra năng lực sản xuất và công nghệ ngày càng mạnh.
Từ cuộc gặp thượng đỉnh Trump – Tập đến cuộc đua AI, thông điệp trung tâm là Mỹ khó cân bằng Trung Quốc nếu tiếp tục mô hình hiện tại. Nếu không tái cấu trúc quan hệ với tài chính, độc quyền và sản xuất, Mỹ có nguy cơ mất thêm nhiều ngành công nghiệp còn lại. Trong khi đó, với giới lãnh đạo Trung Quốc và các CEO Mỹ hưởng lợi từ hiện trạng, việc không có kết quả lớn tại thượng đỉnh chưa hẳn là thất bại. Hiện trạng vẫn đang phục vụ họ. Những người chịu rủi ro là phần còn lại của xã hội.
shared via thebignewsletter,
