Cuộc chia tay kéo dài với vũ trụ ảo của Mark Zuckerberg
20/03/26
 |
| Ảnh: Paul Windle |
Từ lời hứa về tương lai đến dấu hiệu thoái lui rõ rệt
Năm năm trước, Mark Zuckerberg tuyên bố tương lai của Facebook sẽ nằm ở vũ trụ ảo – thế giới số nhập vai dựa trên thực tế ảo, nơi con người có thể làm việc, giải trí và gặp gỡ nhau trong không gian kỹ thuật số. Để nhấn mạnh quyết tâm ấy, ông đổi tên tập đoàn từ Facebook thành Meta.
Nhưng trong những tháng gần đây, Meta liên tiếp phát đi những tín hiệu cho thấy tầm nhìn ban đầu của Zuckerberg đang dần bị gác lại. Tập đoàn đã cắt giảm 10% nhân sự tại bộ phận phụ trách vũ trụ ảo, đồng thời cho biết Horizon Worlds – ứng dụng chủ lực của Meta, nơi người dùng giao lưu bằng hình đại diện trong thế giới số – sẽ giảm trọng tâm khỏi thực tế ảo.
Tuần này, Meta tung ra cú đánh gần như chí mạng. Hôm thứ Ba, Meta cho biết người dùng sẽ không còn có thể truy cập thế giới nhập vai này thông qua kính thực tế ảo từ ngày 15/6/2026. Hôm sau, Meta điều chỉnh lại thông báo, nói rằng một số ứng dụng thực tế ảo hiện có trong Horizon Worlds vẫn sẽ tiếp tục được hỗ trợ, nhưng sẽ không có ứng dụng mới nào được bổ sung.
Nói cách khác, ý tưởng ban đầu của Zuckerberg về vũ trụ ảo dưới dạng thế giới nhập vai bằng thực tế ảo gần như đã kết thúc.
Canh bạc hàng chục tỷ USD không thành hình
Dù Meta đã đổ khoảng 80 tỷ USD vào nỗ lực này, vũ trụ ảo và thực tế ảo vẫn chỉ là mối quan tâm của nhóm nhỏ người dùng đam mê công nghệ và một số doanh nghiệp. Trong khi đó, những thế giới số khác như Roblox và Fortnite lại thu hút lượng người dùng đông đảo hơn nhiều.
Thay vì tiếp tục đẩy vũ trụ ảo lên vị trí trung tâm, Meta hiện đã xoay hẳn sang trí tuệ nhân tạo. Năm 2025, Zuckerberg một lần nữa công bố “tương lai mới”, lần này xoay quanh “siêu trí tuệ”, dạng AI toàn năng, có thể trở thành người bạn đồng hành tối thượng. Tập doàn dự báo sẽ chi ít nhất 115 tỷ USD trong năm nay, chủ yếu cho AI, bao gồm việc xây dựng những trung tâm dữ liệu khổng lồ để vận hành công nghệ này.
Điều đó không đồng nghĩa Meta rời bỏ hoàn toàn vũ trụ ảo. Horizon Worlds vẫn có mặt trên điện thoại di động. Meta cũng đang kinh doanh khá thành công dòng kính thực tế tăng cường có thể quay video và cho phép người dùng trò chuyện với trợ lý AI.
Nhưng mức độ ưu tiên đã thay đổi rất rõ. Tại hội nghị dành cho nhà phát triển hồi tháng 9/2025, chính sự kiện từng được dùng để công bố việc đổi tên tập đoàn năm 2021, Zuckerberg chỉ nhắc tới cụm từ “vũ trụ ảo” đúng hai lần, đều ở những phút cuối của bài trình bày kéo dài một giờ. Trong khi đó, ông nhắc tới AI tới 23 lần.
Theo Wagner James Au, tác giả cuốn Making a Metaverse That Matters, Meta đã “chộp lấy khái niệm vũ trụ ảo mà không thực sự hiểu rõ nó”. Ông cho rằng chiến lược của Meta gần như phớt lờ những bài học mà các nền tảng đi trước đã tích lũy được.
Một phát ngôn viên của Meta dẫn lại bài blog hồi tháng 2, trong đó tập đoàn khẳng định mình “vẫn là nhà đầu tư lớn nhất trong ngành thực tế ảo” và đang sở hữu “ lộ trình mạnh mẽ cho các dòng kính thực tế ảo tương lai”.
Khởi đầu từ Oculus và giấc mơ thay thế điện thoại thông minh
Tham vọng về vũ trụ ảo của Zuckerberg bắt đầu từ năm 2014, khi ông chi 2 tỷ USD để mua Oculus – start-up sản xuất kính thực tế ảo tiên tiến có khả năng đưa người dùng vào những thế giới số sống động. Zuckerberg nhanh chóng bị công nghệ này chinh phục và tin rằng nó có thể thay thế điện thoại thông minh để trở thành nền tảng điện toán thế hệ tiếp theo.
Ông rót hàng tỷ USD để thúc đẩy tầm nhìn này. Meta mua lại các studio game để tạo ra nội dung dành cho thực tế ảo, tài trợ hàng triệu USD cho cộng đồng phát triển ứng dụng và liên tục quảng bá thiết bị kính đeo.
Tuy nhiên, tiến trình diễn ra chậm chạp hơn dự kiến. Trong một thời gian, Facebook phải bán kính thực tế ảo dưới giá vốn. Đến năm 2019, Zuckerberg thừa nhận với nhà đầu tư rằng công nghệ thực tế ảo đang cần nhiều thời gian hơn ông tưởng để tạo ra hiệu quả kinh doanh.
Năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát, ý tưởng về việc tương tác với đồng nghiệp và bạn bè trong các thế giới ảo thay vì gặp mặt trực tiếp bỗng trở nên hấp dẫn hơn. Đến năm 2021, Zuckerberg và các cộng sự tin rằng công chúng đã sẵn sàng cho một phiên bản tương lai pha trộn giữa thực tế ảo và thực tế tăng cường. Họ gọi đó là vũ trụ ảo – khái niệm được phổ biến rộng rãi nhờ nhà văn khoa học viễn tưởng Neal Stephenson và khi đó cũng đang được giới game cùng cộng đồng tiền mã hóa nhắc đến nhiều.
Tháng 10/2021, Zuckerberg tuyên bố đổi tên tập đoàn thành Meta. Theo ông, vài năm tới sẽ chứng kiến sự hợp nhất giữa thế giới trực tuyến và ngoại tuyến thành một thực tại mở rộng duy nhất.
Một phần trong tầm nhìn ấy là trò chơi, nhưng trọng tâm không nhỏ còn nằm ở việc tái định nghĩa công việc từ xa. Thay vì họp qua Zoom, con người sẽ gặp nhau trong các văn phòng ảo dưới dạng hình đại diện.
Zuckerberg từng nói: “Dịch chuyển trong vũ trụ ảo sẽ giống như nhấp vào một đường link trên internet.” Ông còn cho rằng nếu giảm nhu cầu đi lại mỗi ngày, con người sẽ có ít thời gian mắc kẹt trong giao thông hơn và dành nhiều thời gian hơn cho những điều quan trọng.
Khi kỳ vọng thị trường vượt xa thực tế công nghệ
Giai đoạn đầu, rất nhiều doanh nghiệp tin vào viễn cảnh mà Zuckerberg vẽ ra. Disney, Crate & Barrel và nhiều công ty khác nhanh chóng bổ nhiệm các “giám đốc vũ trụ ảo” để chuẩn bị cho điều được xem là làn sóng công nghệ lớn tiếp theo.
Báo cáo của McKinsey năm 2022 từng dự đoán vũ trụ ảo có thể tạo ra tới 5.000 tỷ USD giá trị vào năm 2030. Báo cáo còn cho rằng đến năm 2027, khoảng 15% doanh thu doanh nghiệp sẽ đến từ vũ trụ ảo.
Nhưng thực tế lại khác. Các phiên bản đầu tiên của Horizon Worlds đầy lỗi kỹ thuật. Hình đại diện của người dùng thô sơ, thiếu hoàn chỉnh; trong một thời gian dài, chúng chỉ là những thân người lơ lửng không có chân. Meta sau đó bổ sung phần chân trước khi bị chế giễu rộng rãi trên mạng xã hội.
Khó khăn lớn nhất là không đủ người dùng chấp nhận tầm nhìn ấy. Những trò chơi thể dục trên nền thực tế ảo như Supernatural và Beat Saber chưa bao giờ đạt tới quy mô đủ lớn để thực sự bùng nổ.
Eric Seufert, nhà phân tích độc lập trong lĩnh vực di động, cho rằng Meta thực chất đang dần kết thúc “toàn bộ thí nghiệm đó”, bởi tập đoàn nhận ra việc cố biến thực tế ảo thành nền tảng độc lập sẽ cần thêm rất nhiều năm và nhiều thế hệ phần cứng nữa.
Không chỉ Meta gặp khó
Meta không phải doanh nghiệp duy nhất vật lộn với thực tế ảo. năm 2024, Apple cũng từng ra mắt đầy phô trương thiết bị Apple Vision Pro. Đây là sản phẩm ấn tượng về công nghệ, nhưng mức giá 3.500 USD, tương đương khoản trả thế chấp hằng tháng của nhiều hộ gia đình ở San Francisco, khiến nó trở thành món hàng xa xỉ vượt ngoài tầm với của phần lớn người dùng.
Các lãnh đạo Meta vẫn khẳng định vũ trụ ảo chưa chết, chỉ là thị hiếu công chúng đã thay đổi. Song, giọng điệu truyền thông của Meta về vũ trụ ảo hiện khiêm tốn hơn rõ rệt.
Trong bài blog tháng trước, Samantha Ryan, Phó chủ tịch phụ trách nội dung của Reality Labs, viết rằng có lúc tập đoàn “đánh trúng tâm điểm”, nhưng cũng có lúc mắc sai lầm. Khi điều đó xảy ra, Meta sẽ xem xét dữ liệu, lắng nghe phản hồi, điều chỉnh chiến lược kinh doanh và tiếp tục xây dựng.
Điều đó cho thấy Meta không hoàn toàn đóng lại cánh cửa với thực tế ảo. Nhưng rõ ràng, vũ trụ ảo theo đúng hình dung từng được Zuckerberg quảng bá như tương lai của internet đã không còn là trung tâm trong chiến lược của Meta.
Sau 5 năm theo đuổi và hàng chục tỷ USD đã chi ra, Meta dường như đang nói lời tạm biệt dài lâu với giấc mơ từng được coi là nền móng cho thời đại số tiếp theo.
shared via nytimes,
