Doanh nghiệp mới chỉ bắt đầu thấy rủi ro khi dùng AI trong công việc
30/06/26
Trong 1-2 năm qua, nhiều công ty bắt đầu sử dụng các “tác nhân AI” như những nhân viên thực thụ, thậm chí đưa vào sơ đồ tổ chức. Với một số nhà quản lý nhân sự, cách gọi AI là “đồng nghiệp” hoặc “nhân viên” giúp doanh nghiệp tăng năng suất và thể hiện vị thế đi đầu trong công nghệ.
Nhưng các nhà nghiên cứu đang phát hiện mặt trái ít được chú ý. Emma Wiles, giáo sư Đại học Boston chuyên nghiên cứu tác động của AI tới người lao động, cùng ba cộng sự từ Boston Consulting Group đã thực hiện thí nghiệm tại nhiều công ty có “nhân viên AI”. Kết quả cho thấy các nhà quản lý kiểm tra tài liệu kém cẩn thận hơn khi được thông báo rằng tài liệu đó do nhân viên AI tạo ra. Họ bỏ sót những lỗi mà các quản lý khác phát hiện được khi tưởng rằng tài liệu do con người viết.
Theo Wiles, có thể các nhà quản lý không nghĩ việc phát hiện lỗi của “nhân viên AI” là trách nhiệm. Nếu có vấn đề, họ có thể đổ cho đội công nghệ hoặc ban lãnh đạo đã quyết định đưa AI vào công ty. Chính khoảng trống trách nhiệm này cho thấy doanh nghiệp đang bước vào vùng rủi ro mới.
Những lỗi không còn dễ nhận ra
Từ khi AI tạo sinh bùng nổ, nhiều công ty đã biết đến các vấn đề quen thuộc, mô hình có thể thiên lệch với một số nhóm người, chatbot có thể trả lời sai nhưng rất tự tin, hoặc đôi khi tiết lộ thông tin đáng lẽ phải được giữ kín. Một số doanh nghiệp đã tìm cách giảm thiểu các rủi ro này.
Tuy nhiên, khi AI đi sâu vào vận hành hằng ngày, các nhà nghiên cứu nhận thấy nhiều lỗi tinh vi hơn. Về lý thuyết, các lỗi này có thể được sửa, chẳng hạn bằng cách buộc nhà quản lý chịu trách nhiệm trực tiếp cho sai sót của cấp dưới AI. Nhưng trên thực tế, phần lớn doanh nghiệp dường như chưa nhận ra vấn đề. Điều này có thể làm suy yếu lời hứa lớn nhất của AI là tăng năng suất và tiết kiệm chi phí.
Rủi ro đã được ghi nhận nhưng vẫn bị xem nhẹ là các mô hình AI có xu hướng ưu ái sản phẩm do AI tạo ra. Năm 2025, một nghiên cứu trên Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ cho thấy nhiều mô hình ngôn ngữ lớn đánh giá thấp văn bản do con người viết, tạo ra dạng thiên lệch ngầm chống lại con người.
Vấn đề này có thể gây rối trong tuyển dụng. Khi AI được dùng để sàng lọc hồ sơ, các mô hình có xu hướng đánh giá cao hồ sơ được viết với sự hỗ trợ của AI hơn hồ sơ hoàn toàn do người viết. Một số công ty tuyển dụng đã quan tâm đến phát hiện này, nhưng các nhà nghiên cứu cảnh báo đây chắc chắn không phải thiên lệch duy nhất mà doanh nghiệp vô tình đưa vào hệ thống.
Khi AI quá “lý trí”
AI cũng đang được dùng để hỗ trợ các quyết định kinh doanh như định giá sản phẩm hay chọn địa điểm mở cơ sở mới. Nhưng trong các tình huống cạnh tranh, mô hình có thể hành xử lạnh lùng và “duy lý” hơn con người. Trong khi con người thường hợp tác và tìm kết quả đôi bên cùng có lợi, AI có thể đề xuất chiến lược hạ giá mạnh để đánh bại đối thủ, dù điều này có nguy cơ kéo cả thị trường vào cuộc chiến giá gây thiệt hại cho tất cả.
Theo các nhà nghiên cứu, nhiều mô hình ngôn ngữ lớn giả định con người lý trí hơn thực tế. Nhưng trong đời sống kinh doanh, phản ứng “lý trí nhất” theo lý thuyết trò chơi đôi khi lại dẫn tới kết quả xấu cho mọi bên.
Một số thiên lệch có thể được giảm bằng hướng dẫn rõ ràng hơn. Chẳng hạn, khi yêu cầu AI đánh giá văn bản, chỉ cần nhấn mạnh mô hình phải tập trung vào chất lượng nội dung và không xét đến tác giả, mức thiên lệch chống văn bản con người có thể giảm. Nhưng vấn đề là các nhà nghiên cứu không thể sửa những thiên lệch mà họ chưa biết.
Nguy cơ đồng dạng hóa công việc
Rủi ro khác đến từ chính cách con người sử dụng AI. Nếu nhà nghiên cứu dùng AI ở mọi giai đoạn, từ chọn câu hỏi nghiên cứu, thiết kế phương pháp, phân tích dữ liệu đến viết kết quả, phạm vi tư duy có thể bị thu hẹp. Ở cấp cá nhân, mỗi người có thể thấy AI giúp mình nghĩ nhanh hơn. Nhưng ở cấp tập thể, sản phẩm của nhiều người có thể bắt đầu giống nhau.
Điều này cũng có thể xảy ra trong doanh nghiệp: chiến lược, văn bản, báo cáo và quyết định dần mang cùng giọng điệu, cùng logic, cùng giới hạn tưởng tượng. Khi các mô hình tương lai được huấn luyện trên dữ liệu do mô hình hiện tại tạo ra, vòng lặp tự củng cố có thể khiến những quan điểm sẵn có ngày càng bị đóng khung.
Quản lý AI không giống quản lý con người
Nghiên cứu của Wiles cho thấy khoảng 1/3 trong hơn 1.000 nhà quản lý được khảo sát nói tổ chức của họ gọi AI là “đồng đội” hoặc “nhân viên”, và gần 1/4 cho biết công ty đưa tác nhân AI vào sơ đồ tổ chức. Có nhà quản lý thậm chí miêu tả AI là “đồng cấp kỹ thuật”.
Nhưng tâm lý quản lý AI không giống quản lý người. Khi cấp dưới là con người, nhà quản lý thường hiểu rằng lỗi của người trong nhóm cũng là trách nhiệm của mình. Khi AI chỉ là công cụ, họ cũng có xu hướng kiểm tra cẩn thận. Nhưng khi AI được nhân hóa thành “nhân viên”, trách nhiệm trở nên mơ hồ hơn.
Điều đáng lo là một số doanh nghiệp còn tính đến bước tiếp theo, để nhân viên AI quản lý con người. Sau nhiều thế kỷ, doanh nghiệp đã xây dựng được bộ quy tắc tương đối ổn định để quản lý lao động con người. Nhưng với AI được nhân hóa trong tổ chức, tâm lý quản trị hoàn toàn khác. Như Wiles cảnh báo, các công ty đang tiến rất nhanh vào lĩnh vực mà họ vẫn gần như “đi trong bóng tối”.
shared via nytimes,
