Khi lệnh cấm công nghệ thúc đẩy Trung Quốc
12/06/26
 |
| Ảnh: Simbie Yau |
Nghịch lý DeepSeek
Sự ra mắt của chatbot DeepSeek từ Trung Quốc nhắc lại chân lý cũ: “cái khó ló cái khôn”. Tuần qua, cả ảo tưởng địa chính trị lẫn bong bóng chứng khoán đều bị thử thách khi thế giới nhận ra mô hình AI tạo sinh của DeepSeek có năng lực ngang hàng với những mô hình tốt nhất của phương Tây. Điều gây chú ý hơn, DeepSeek dường như được xây dựng chủ yếu bằng các loại chip kém tiên tiến hơn nhiều, với chi phí chỉ vài triệu USD, trong khi các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ chi hàng tỷ USD cho những bán dẫn mạnh nhất, loại chip bị cấm xuất khẩu sang Trung Quốc.
Thành công của DeepSeek phần lớn được lý giải bằng khả năng xoay xở trước các hạn chế của phương Tây. Nhưng nghịch lý này không mới. Năm 2018, Zheng Yongnian, học giả ở Thâm Quyến có ảnh hưởng với giới lãnh đạo Trung Quốc, từng viết trên Noema: các lệnh hạn chế công nghệ có thể làm chậm bước tiến của Trung Quốc, nhưng “không thể ngăn Bắc Kinh bắt kịp trong công nghệ cao”. Theo ông, nguồn vốn nhà nước khổng lồ, lực lượng nhân tài dồi dào và thị trường nội địa rộng lớn tiếp tục đẩy Trung Quốc tiến lên.
Zheng cảnh báo Mỹ có thể đang tự bắn vào chân mình. Lịch sử hiện đại cho thấy các lệnh cấm công nghệ của phương Tây thường phản tác dụng nếu áp vào quốc gia đủ năng lực. Trung Quốc từng bị buộc phải tự phát triển chương trình bay vào vũ trụ có người lái sau khi bị phương Tây loại khỏi các dự án liên quan. Các hạn chế nghiêm ngặt của Mỹ thúc đẩy Bắc Kinh đầu tư lớn vào siêu máy tính, giúp nước này có lúc vượt Mỹ. Sau phong trào Thiên An Môn năm 1989, lệnh cấm vận toàn diện về công nghệ quân sự của phương Tây thúc đẩy Trung Quốc phát triển các hệ thống vũ khí độc lập.
Vì vậy, DeepSeek không chỉ là sản phẩm AI, đây là tín hiệu cho thấy phong tỏa công nghệ, khi nhắm vào đối thủ có vốn, nhân lực và quyết tâm chính trị, có thể kích thích đổi mới thay vì bóp nghẹt.
Mã nguồn mở đổi luật chơi
DeepSeek làm nổi bật chuyển dịch lớn trong cuộc đua AI: sự trỗi dậy của mô hình mã nguồn mở. Là mô hình rẻ và mở, DeepSeek có thể được bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, sử dụng và phát triển tiếp. Điều này thúc đẩy các làn sóng đổi mới trên toàn cầu, đồng thời thách thức vị thế của những mô hình đóng, độc quyền hiện dẫn dắt AI tại Mỹ. Trong nhóm các công ty lớn của Mỹ, Meta cùng Llama là ngoại lệ mã nguồn mở đáng chú ý.
Dù tốt hay xấu, phần mềm mã nguồn mở khi kết hợp với trí tuệ tập thể rất khó bị giới hạn. Vì vậy, Eric Schmidt, cựu CEO Google coi DeepSeek là “bước ngoặt” trong cạnh tranh AI toàn cầu. Trong bài viết cùng Dhaval Adjodah trên The Washington Post, ông nhận định Mỹ từng có những mô hình đóng tốt nhất thế giới, nhưng để duy trì cạnh tranh, nước này phải hỗ trợ hệ sinh thái mã nguồn mở năng động.
Cuộc đua giữa AI mở và đóng, cũng như giữa Mỹ và Trung Quốc, chưa có người thắng rõ ràng. Tuy nhiên, áp lực lên Big Tech Mỹ tăng mạnh nếu DeepSeek có thể cạnh tranh bằng nguồn lực ít hơn. Schmidt và Adjodah nhận xét các công ty phát triển mô hình tiên phong của Mỹ khó thay đổi mô hình kinh doanh, và chưa rõ có nên làm vậy hay không. Kịch bản hợp lý hơn: mô hình mở và đóng cùng tồn tại, với nhiều sản phẩm và mức giá cho các nhóm người dùng khác nhau.
Với doanh nghiệp, đây là điểm đáng lưu ý. DeepSeek thách thức ưu thế công nghệ của Mỹ và đặt câu hỏi về cấu trúc chi phí của ngành AI. Nếu một mô hình có thể đạt hiệu năng cao bằng chip yếu hơn và chi phí vài triệu USD, trong khi đối thủ chi hàng tỷ USD cho hạ tầng bán dẫn tối tân, lợi thế cạnh tranh có thể dịch chuyển từ quy mô vốn sang kỹ thuật tối ưu, cộng đồng phát triển và tốc độ lan truyền.
Mặt trái của sự phổ biến
Tuy nhiên, mã nguồn mở không chỉ đem lại lợi ích. Khi Schmidt nói việc mở hoàn toàn các mô hình AI tiên phong chưa chắc khôn ngoan, ông nhắc đến rủi ro của công nghệ lưỡng dụng. Tháng 5 năm ngoái, trong cuộc trao đổi với Noema, Schmidt cảnh báo luôn có những kẻ xấu, và họ sẽ dùng công cụ mới gây hại. Mọi công nghệ đều có hai mặt: từ vũ khí sinh học, chiến tranh tự động, tin giả deepfake đến nhận diện khuôn mặt phục vụ đàn áp.
Với mô hình mã nguồn mở và mô hình mở trọng số, mã nguồn cùng các “trọng số”, những con số quyết định độ mạnh của các kết nối trong được công bố cho công chúng. Khi được phát hành, lập tức lan khắp thế giới: tới Trung Quốc, Nga, Iran, Belarus và Triều Tiên. Trong chuyến thăm Trung Quốc, Schmidt cho biết, hầu như mọi công việc AI ông thấy đều bắt đầu từ các mô hình mã nguồn mở của phương Tây được khuếch đại thêm. DeepSeek dường như đi theo quỹ đạo ấy.
Schmidt dự báo các công ty AI hàng đầu của phương Tây, vốn đổ hàng tỷ USD vào mô hình độc quyền, cuối cùng sẽ bị quản lý chặt khi tiến gần hơn tới trí tuệ nhân tạo tổng quát. Nhưng ông lo ngại phần còn lại của hệ sinh thái có thể không chịu sự kiểm soát tương tự. Khi được hỏi về việc cấm xuất khẩu chip nhằm ngăn chặn Trung Quốc, Schmidt nói ông lo sợ về sự phổ biến của mã nguồn mở. Đồng thời cho rằng Trung Quốc hẳn có cùng nỗi lo: công nghệ này có thể bị dùng nhằm chống lại Bắc Kinh, cũng như chống lại phương Tây.
Vì thế, vấn đề không nằm ở việc ai có chip mạnh hơn, mà làm sao giúp mô hình mở được thiết kế an toàn ngay từ đầu. Schmidt nhấn mạnh vai trò của “học tăng cường từ phản hồi của con người”, hay RLHF, nhằm tạo các hàng rào bảo vệ khó gỡ bỏ. Mô hình mã nguồn mở khi được làm an toàn không dễ dàng bị biến thành công cụ nguy hiểm.
Đổi mới cần quản trị
DeepSeek cũng đặt ra bài toán cho chính Trung Quốc. Các mô hình AI tạo sinh tiên tiến thường dựa trên dữ liệu huấn luyện của phương Tây và có thể tạo ra nội dung vượt khỏi không gian thông tin bị kiểm soát chặt. Nhà chức trách Trung Quốc có thể xử lý theo cách nào nếu chatbot ngày càng thông minh tạo ra điều không được phép? Liệu các bot có học cách né kiểm duyệt hay không? Công nghệ giúp Trung Quốc cạnh tranh với phương Tây cũng có thể trở thành thách thức với cơ chế kiểm soát trong nước.
Điều này cho thấy quy luật rộng hơn: nếu nhu cầu là mẹ của phát minh, bản chất lưỡng dụng của công nghệ thông minh khiến đổi mới trở thành mẹ của nhu cầu quản trị. Khi AI có năng lực suy luận theo chuỗi tư duy và dần có khả năng hành động tự chủ, câu hỏi không dừng ở làm sao tạo ra sức mạnh mới, mà làm sao kiềm giữ sức mạnh đó.
Mustafa Suleyman của DeepMind từng nói, trong phần lớn lịch sử, thách thức của công nghệ là tạo ra và giải phóng sức mạnh. Giờ đây, thách thức đảo chiều: công nghệ hôm nay phải được kiểm soát nhằm tiếp tục phục vụ con người và hành tinh.
Vì vậy, DeepSeek gửi đi tín hiệu kép. Các lệnh cấm có thể thúc đẩy Trung Quốc tự lực nhanh hơn. Mã nguồn mở hiện trở thành động cơ mới của cuộc đua AI toàn cầu. Nhưng nếu thiếu hàng rào an toàn đủ mạnh, động cơ ấy có thể khuếch đại rủi ro nhanh không kém tốc độ khuếch đại đổi mới.
shared via noema,
