Xe buýt được phát minh như thế nào?
07/05/26
Bánh xe đã tồn tại hàng nghìn năm trước khi con người nghĩ ra dịch vụ xe buýt. Điều tưởng như hiển nhiên – những cỗ xe lớn chạy theo tuyến cố định, giá vé cố định và điểm dừng cố định – thực chất là phát minh kinh doanh quan trọng, từng bị lãng quên rồi hồi sinh trong các đô thị châu Âu thế kỷ 19.
Một ý tưởng ngỡ như hiển nhiên
Xe buýt tưởng như không phải là thứ cần được phát minh. Bánh xe rõ ràng là phát minh lớn. Xe ngựa lớn chở được nhiều người cũng là bước tiến dễ hiểu. Nhờ vậy, ta dễ tưởng rằng con người đương nhiên sẽ cho những cỗ xe ấy chạy theo lịch trình, giữa các điểm cố định, để phục vụ người dân đô thị.
Nhưng lịch sử không diễn ra như vậy; hàng nghìn năm sau khi bánh xe xuất hiện, thế giới vẫn chưa có xe buýt đúng nghĩa. Những cỗ xe có bánh tồn tại từ rất sớm, nhưng đường sá tệ, xe chậm và kém ổn định. Phần lớn lịch sử, ai muốn đi nhanh sẽ cưỡi ngựa; người có hàng dùng súc vật thồ; người giàu đi kiệu; còn đa số đi bộ.
Đầu thời cận đại châu Âu, xe ngựa trở nên phổ biến hơn nhờ hệ thống treo tốt và đường sá được cải thiện. Các loại xe sang như phaeton, brougham, landau hay chaise dần thay thế kiệu khi di chuyển của tầng lớp khá giả. Xe thuê cũng phát triển tại London, Paris và New York, hoạt động phần nào giống taxi ngày nay.
Các tuyến xe ngựa thương mại liên tỉnh cũng xuất hiện để chở khách và hàng giá trị cao như thư tín. Tuy nhiên, chúng vẫn chưa phải xe buýt. Xe liên tỉnh chỉ chạy giữa các thành phố, phải đặt chỗ trước và không dừng dọc đường để đón thêm khách. Xe buýt, đúng nghĩa hiện đại, cần ý tưởng khác: tuyến cố định trong thành phố, điểm lên xuống cố định, giá vé cố định và khả năng phục vụ đại chúng.
Pascal và phát minh bị lãng quên
Người đầu tiên nghĩ ra xe buýt đúng nghĩa là Blaise Pascal, nhà bác học Pháp nổi tiếng với “canh bạc Pascal”. Năm 1662, tại Paris, Pascal lập công ty vận hành carrosses à cinq sols, tức những “cỗ xe năm xu”. Dịch vụ này có các yếu tố cốt lõi của xe buýt hiện đại: chạy trong nội đô, theo tuyến cố định, có giá vé cố định và điểm đón trả khách cố định.
Ngày 18/3/1662, tuyến xe buýt thường kỳ đầu tiên trên thế giới bắt đầu hoạt động. Song, phát minh đi trước thời đại ấy nhanh chóng vấp phải trở lực quen thuộc của giao thông công cộng: quy định bất hợp lý.
Chính quyền Paris lúc này cấm thợ thủ công và lao động phổ thông sử dụng dịch vụ, với lý do bảo đảm “sự thoải mái” cho tầng lớp tư sản và những người có địa vị. Lệnh cấm biến dịch vụ có thể phục vụ công chúng thành đặc quyền của một nhóm nhỏ. Dư luận quay lưng, người Paris phản đối và cản trở hoạt động của các cỗ xe. Đến năm 1677, công ty dừng hoạt động. Suốt một thế kỷ rưỡi, ý tưởng xe buýt gần như bị quên lãng.
Phát minh tình cờ ở Nantes
Phải đến năm 1826, xe buýt mới được hồi sinh bền vững tại Nantes, thành phố nhỏ ở vùng Brittany, Pháp. Người đứng sau không phải triết gia hay nhà toán học, mà là Stanislas Baudry, cựu quân nhân điều hành nhà tắm công cộng ở ngoại ô.
Để kéo khách đến nhà tắm, Baudry cho chạy một xe đưa đón băng qua thành phố, dừng ở một số điểm cố định. Về sau, ông nhận ra điều bất ngờ: nhiều người lên xe không đến nhà tắm; họ chỉ dùng xe để đi từ điểm này sang điểm khác trong thành phố. Nói cách khác, Baudry đã vô tình tạo ra một dịch vụ xe buýt.
Ông nhanh chóng biến phát hiện ấy thành công ty. Ngày 30/9/1826, những tuyến xe đầu tiên của Baudry bắt đầu chạy và nhanh chóng thành công. Đầu năm 1828, công ty đã có lãi. Baudry mở rộng sang Bordeaux, Lyon, rồi thuyết phục chính quyền Paris cho phép triển khai dịch vụ tại thủ đô. Chỉ trong tám tháng, ông thuê 200 tài xế, sử dụng 800 con ngựa và chở hơn 2,5 triệu lượt khách.
Baudry qua đời trước khi ý tưởng làm thay đổi giao thông đô thị. Năm 1830, khủng hoảng kinh tế khiến ông lo công ty phá sản, và ông tự sát. Nhưng nỗi tuyệt vọng hóa ra quá sớm; công ty thích ứng, tồn tại và phát triển. RATP, nhà vận hành giao thông công cộng khổng lồ của Paris ngày nay, có nguồn gốc trực tiếp từ hệ thống ấy.
Khi xe buýt chinh phục thế giới
Một khi mô hình xe buýt đã được định hình, nó lan rộng với tốc độ đáng kinh ngạc. Baudry từng thuê một người Anh tên George Shillibeer thiết kế xe cho mình. Shillibeer nhận ra mô hình hoàn toàn có thể hoạt động tại Anh; ông trở về London và mở dịch vụ omnibus năm 1829. Thập niên 1830, nhiều thành phố khác ở Anh khác nhanh chóng làm theo.
Cùng năm, New York có xe buýt đầu tiên. Năm 1831, Philadelphia theo sau; Boston năm 1835. Đến năm 1850, hầu hết các thành phố lớn ở Tây Âu đã có mạng lưới xe buýt ngựa. Khi này, London có khoảng 800 xe buýt tính theo đầu người, khoảng 1/2 mật độ xe buýt thành phố ngày nay.
Nửa sau thế kỷ 19, sự đổi mới tiếp tục tăng tốc. Thập niên 1870, xe điện ngựa thay thế xe buýt ở nhiều nơi, đặc biệt tại Mỹ. Thập niên 1890, xe chạy điện lan rộng, cung cấp dịch vụ tốt hơn so với xe ngựa, dù chi phí đầu tư ban đầu cao hơn. Đầu thế kỷ 20, xe buýt động cơ bắt đầu xuất hiện và dần thay thế xe buýt ngựa trước Thế chiến thứ nhất.
Xe buýt cũng góp phần làm giảm sở hữu xe ngựa tư nhân. Đầu thế kỷ 19, ở London, các khu giàu có thường có những ngõ chuồng xe phía sau nhà. Tuy nhiên, khi giao thông công cộng phát triển, nhu cầu sở hữu xe riêng suy giảm. Điều này trái ngược với thế kỷ 20, khi ô tô cá nhân giành lại thị phần từ phương tiện công cộng.
Phát minh không chỉ là máy móc
Lịch sử xe buýt nhắc ta rằng nhiều ý tưởng tưởng như hiển nhiên sau khi xuất hiện lại không hề hiển nhiên ở giai đoạn trước. Ngày nay, hàng triệu xe lớn chạy theo tuyến cố định trên khắp thế giới dựa trên phát kiến tưởng chừng nhỏ bé: biến phương tiện lớn thành dịch vụ đô thị có lịch trình, giá vé và điểm dừng.
Bài học thứ hai còn quan trọng hơn: không phải phát minh then chốt nào cũng là công nghệ hữu hình. Xe có bánh tồn tại hàng nghìn năm. Điều thiếu không phải bánh xe, mà là mô hình vận hành. Pascal đi đến ý tưởng bằng suy luận; Baudry tình cờ phát hiện nhờ nhu cầu kinh doanh thực tế.
Đây là sức mạnh của đổi mới kinh doanh. Đôi khi, tiến bộ không đến từ việc tạo ra vật liệu mới hay cỗ máy mới, mà từ cách tổ chức lại những thứ sẵn có. Xe buýt ra đời khi con người nhận ra một cỗ xe lớn, nếu chạy đúng tuyến, đúng giờ và đúng giá, có thể thay đổi cách cả thành phố di chuyển.
shared via wip,
