Vì sao đô thị Tây Ban Nha trở thành ngoại lệ của châu Âu?
20/08/26
Thành phố căn hộ giữa thời đại ngoại ô
Các đô thị Tây Ban Nha là ngoại lệ lớn trong thế giới giàu có. Trong khi phần lớn châu Âu và Bắc Mỹ dần mở rộng ra ngoại ô, ưu tiên nhà riêng, sân vườn và xe hơi, Tây Ban Nha vẫn giữ được mô hình thành phố căn hộ dày đặc, hỗn hợp và dễ đi bộ. Khoảng 2/3 người Tây Ban Nha sống trong căn hộ, cao hơn nhiều so với Ba Lan, Pháp hay Ireland. Ở các thành phố Tây Ban Nha, hơn 4/5 dân cư sống trong chung cư.
Kết quả hiện rõ trong đời sống hằng ngày. Madrid và Barcelona có tỷ lệ đi bộ, đi tàu điện hoặc metro rất cao, giúp phát thải giao thông bình quân đầu người thuộc nhóm thấp nhất châu Âu. Hầu như mọi khu phố đều có chức năng hỗn hợp, nơi nhà ở, cửa hàng, dịch vụ và giao thông công cộng nằm gần nhau. Điều mà nhiều nước giàu gọi là “thành phố 15 phút” gần như là trạng thái bình thường của đô thị Tây Ban Nha.
Điều đáng chú ý là mô hình này không buộc người dân từ bỏ sở hữu nhà. Người Tây Ban Nha vẫn có thể sở hữu căn hộ trong các khối nhà dày đặc, thay vì phải chuyển ra ngoại ô để mua nhà riêng. Đây là điểm khiến Tây Ban Nha khác với nhiều quốc gia, nơi giàu lên thường đồng nghĩa với mở rộng đô thị và phụ thuộc vào ô tô.
Nghèo đói từng vô tình giữ lại mật độ
Một phần thành công của Tây Ban Nha đến từ lịch sử phát triển muộn. Trong thế kỷ 19, khi công nghiệp hóa làm các thành phố ở Bắc Âu và Bắc Mỹ phình to, tầng lớp trung lưu mới bắt đầu đòi hỏi nhà ngoại ô mật độ thấp. Ở Anh, Mỹ, Pháp, Đức và Áo-Hung, các vùng ngoại ô biệt thự hoặc nhà riêng nhanh chóng mọc lên quanh đô thị.
Tây Ban Nha đi sau. Cuối thế kỷ 19, nước này vẫn nghèo và nông thôn hơn nhiều so với Bắc Âu. Ít người đủ khả năng mua nhà ngoại ô, trong khi hệ thống giao thông công cộng chưa đủ phát triển để tạo ra các khu dân cư xa trung tâm. Xe hơi cũng đến muộn. Năm 1930, Tây Ban Nha chỉ có 8 xe trên 1.000 dân, so với 216 xe ở Mỹ và 37 xe ở Pháp.
Nhờ vậy, các thành phố Tây Ban Nha tiếp tục phát triển theo mô hình đi bộ, căn hộ cho thuê và các khối nhà dày đặc. Đến giữa thế kỷ 20, khi Tây Ban Nha thật sự giàu lên, nhiều yếu tố từng khiến người giàu ở các nước khác bỏ thành phố đã suy yếu. Hệ thống thoát nước, nước sạch và vaccine giúp thành phố không còn là nơi nguy hiểm vì bệnh tật như trước. Mật độ đô thị, thay vì bị xem là vấn đề, bắt đầu được nhìn nhận lại như lợi thế.
Quy hoạch chủ động tạo nên đô thị khác biệt
Tây Ban Nha không chỉ may mắn vì phát triển muộn. Chính sách công cũng đóng vai trò lớn. Khác với Anh và Mỹ, nơi phát triển đô thị thường do nhà đầu tư đề xuất từng mảnh đất riêng lẻ, chính quyền Tây Ban Nha có truyền thống chủ động vạch mạng lưới đường phố, công trình công cộng và hạ tầng trước khi đô thị mở rộng.
Cách làm này giúp tránh tình trạng đô thị bị chia cắt thành các khu riêng biệt, chỉ nối với nhau bằng đường lớn. Ở Tây Ban Nha, chính quyền có thể áp đặt mạng lưới đường qua nhiều ranh giới đất khác nhau, yêu cầu chủ đất đóng góp đất và chi phí hạ tầng, phân chia lại phần đất còn lại theo tỷ lệ hợp lý. Chủ đất mất một phần diện tích nhưng phần đất còn lại tăng giá mạnh nhờ có đường sá, hạ tầng và khả năng xây dựng.
Kết quả là các thành phố Tây Ban Nha có hạ tầng đường bộ rất tốt mà vẫn hỗ trợ đi bộ, xe đạp và giao thông công cộng. Madrid dành khoảng 28% diện tích bề mặt cho đường, gần mức 30% được các chuyên gia Liên Hợp Quốc khuyến nghị, cao hơn Paris, London hay New York. Tuy nhiên, khác với những thành phố phụ thuộc vào ô tô, Madrid và Madrid vẫn có tỷ lệ đi lại bằng giao thông công cộng hoặc phương tiện chủ động rất cao.
Hạ tầng rẻ, nhiều và được dùng hiệu quả
Tây Ban Nha cũng thành công trong hạ tầng liên đô thị. Nước này có mạng lưới cao tốc dài nhất châu Âu và mạng lưới đường sắt cao tốc dài thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Tuyến đường sắt Barcelona–Madrid hiện giành khoảng 82% thị phần so với hàng không trên cùng chặng.
Một phần nguồn lực đến từ các quỹ gắn kết của châu Âu. Từ cuối thập niên 1980 đến năm 2020, Tây Ban Nha nhận khoảng 200 tỷ euro hỗ trợ. Song, điều quan trọng là quốc gia này sử dụng vốn hiệu quả và giữ chi phí xây dựng thấp. Nhờ năng lực kỹ thuật nội bộ tốt, quy trình ra quyết định nhanh, nguồn dự án ổn định và ít trì hoãn, Tây Ban Nha xây được metro, đường sắt và cao tốc với chi phí thấp hơn rất nhiều so với các nước như Anh hay Mỹ.
Bài học và giới hạn hiện nay
Tuy vậy, cỗ máy quy hoạch Tây Ban Nha đang gặp vấn đề. Sau năm 2007, luật đất đai thay đổi theo hướng chỉ được xây nhà nếu chính quyền địa phương chủ động phân vùng cho nhà ở. Các tầng quy định mới, từ đánh giá môi trường, yêu cầu cảnh quan, đánh giá sức khỏe đến quy chuẩn năng lượng, khiến việc lập quy hoạch đô thị mới mất rất nhiều năm.
Trong khi đó, nhu cầu nhà ở tại Madrid, Barcelona, Valencia hay Málaga vẫn tăng mạnh, đặc biệt do nhập cư. Từ năm 2021, Tây Ban Nha có thêm 1,2 triệu hộ gia đình nhưng chỉ thêm 474.000 căn nhà. Vì vậy, giá nhà tăng nhanh, trong khi thu nhập khả dụng của hộ gia đình Tây Ban Nha vẫn thấp hơn Pháp và Đức.
Bài học từ Tây Ban Nha không phải mọi nơi đều có thể sao chép nguyên xi. Thành công của nước này đến từ thời điểm lịch sử đặc biệt, khi Tây Ban Nha giàu lên đúng lúc thế giới quay lại đánh giá cao mật độ đô thị. Tuy nhiên, với nhiều thành phố ở châu Á và Mỹ Latinh, nơi mật độ và chức năng hỗn hợp vẫn còn mạnh, Tây Ban Nha cho thấy tương lai khác vẫn khả thi. Giàu lên không nhất thiết phải đi kèm ngoại ô hóa kiểu Mỹ. Xã hội hiện đại vẫn có thể sống trong những căn hộ rộng rãi, đi bộ tới cửa hàng gần nhà và dùng metro hiệu quả để đi làm.
shared via worksinprogress,
