Vì sao Tây Ban Nha có những thành phố đáng sống bậc nhất thế giới?
18/05/26
Khi nhiều nước giàu chọn nhà ngoại ô, ô tô và những khu dân cư trải rộng, Tây Ban Nha đi theo hướng khác: căn hộ, phố đi bộ, giao thông công cộng và mật độ cao. Thành công này đến từ lịch sử phát triển muộn, truyền thống quy hoạch mạnh và đầu tư hạ tầng hiệu quả. Tuy nhiên, mô hình từng giúp Madrid, Barcelona hay Valencia trở thành đô thị đáng sống cũng chịu sức ép lớn từ khủng hoảng nhà ở.
Thành phố của căn hộ, không phải hàng rào trắng
Các thành phố Tây Ban Nha có dáng vẻ rất riêng. Chúng dày đặc, gọn, có chủ đích và ít phụ thuộc vào ngoại ô hơn phần lớn đô thị châu Âu, chưa nói tới Bắc Mỹ. Thay vì nhà riêng có sân trước, người Tây Ban Nha chọn căn hộ có ban công. Khoảng 2/3 dân số nước này sống tại căn hộ, tỷ lệ cao hơn nhiều so với Pháp, Ba Lan hay Ireland.
Ở các đô thị Tây Ban Nha, hơn 4/5 cư dân sống tại chung cư. Rìa Madrid hay Valencia, những khối nhà trung tầng dày đặc có thể đứng cạnh đồng quê, gần như không có lớp ngoại ô loang lổ ở giữa. Suốt một thế kỷ qua, đây là điều rất hiếm ở các nước nói tiếng Anh và cũng không phổ biến ở Pháp hay Đức.
Kết quả là kiểu đô thị mà nhiều người từng đến Tây Ban Nha đều cảm nhận được: khu phố sống động, cửa hàng gần nhà, đường phố dễ đi bộ và giao thông công cộng có vai trò lớn trong đời sống hằng ngày.
Mật độ cao nhưng không ngột ngạt
Mật độ cao ở Tây Ban Nha không đồng nghĩa với hỗn loạn. Madrid và Barcelona là những ví dụ nổi bật về đô thị “15 phút” trong thực tế: đa số nhu cầu hằng ngày có thể được đáp ứng gần nơi ở, bằng đi bộ, xe điện, tàu điện ngầm hoặc phương tiện công cộng.
Khoảng 70% chuyến đi tại Madrid và Barcelona được thực hiện bằng đi bộ, tàu điện hoặc metro. Nhờ vậy, các đô thị Tây Ban Nha có mức phát thải giao thông bình quân đầu người thấp hàng đầu châu Âu; đây là thành tựu đáng chú ý: giảm phát thải, giảm thời gian đi lại và tăng sức khỏe đô thị mà không buộc người dân từ bỏ quyền sở hữu nhà.
Điều này đi ngược quan niệm phổ biến rằng khi giàu lên, xã hội sẽ chuyển sang nhà riêng ngoại ô và phụ thuộc vào ô tô. Tây Ban Nha cho thấy hiện đại hóa không nhất thiết đồng nghĩa với đô thị trải rộng.
Sự chậm phát triển vô tình bảo vệ đô thị
Một phần thành công của Tây Ban Nha đến từ lịch sử. Nước này công nghiệp hóa muộn hơn nhiều so với Bắc Âu và Bắc Mỹ. Thế kỷ 19, khi Anh, Mỹ, Pháp hay Đức phát triển mạnh và tầng lớp trung lưu đổ ra ngoại ô, Tây Ban Nha vẫn nghèo và còn mang tính nông thôn cao.
Người dân chưa đủ giàu để mua nhà ngoại ô một gia đình. Hệ thống giao thông cũng chưa đủ phát triển để tạo ra những vành đai dân cư xa trung tâm. Năm 1914, tổng chiều dài tuyến tram của các thành phố Tây Ban Nha chỉ tương đương riêng thành phố Chicago. Xe hơi cũng đến chậm: năm 1930, Tây Ban Nha chỉ có 8 xe trên 1.000 dân, so với 216 xe tại Mỹ.
Mặt khác, Tây Ban Nha chưa kịp “ngoại ô hóa” khi làn sóng quy hoạch đô thị thế giới bắt đầu quay lại ca ngợi mật độ, phố đi bộ và khu hỗn hợp chức năng.
Quy hoạch không để đô thị tự vỡ vụn
Tuy nhiên, lịch sử nghèo không phải lời giải thích duy nhất. Tây Ban Nha còn có truyền thống quy hoạch đô thị mạnh. Chính quyền địa phương vạch mạng lưới đường phố, không để từng chủ đầu tư tự phát triển từng mảnh đất rời rạc. Mô hình Eixample ở Barcelona là ví dụ nổi tiếng nhất, song các nguyên tắc tương tự cũng định hình nhiều thành phố lớn khác.
Khác với Anh hay Mỹ, nơi chính quyền thường chỉ đặt ra khung chung rồi chờ nhà phát triển nộp dự án, Tây Ban Nha chủ động lập kế hoạch mở rộng đô thị. Mạng lưới đường, đất cho công trình công cộng và hạ tầng được xác định trước. Đất đai sau đó được phân bổ lại giữa các chủ sở hữu, để mọi người cùng hưởng phần tăng giá trị sau khi hạ tầng được xây dựng.
Cách làm này tạo ra đô thị liền mạch hơn, có đường phố kết nối tốt hơn và nhiều không gian công cộng hơn. Khoảng 28% diện tích Madrid dành cho đường sá, gần mức 30% mà chuyên gia Liên Hợp Quốc khuyến nghị, cao hơn Paris, London hay New York. Tuy nhiên, nhờ mạng lưới đường hợp lý và giao thông công cộng tốt, đường nhiều không biến Madrid thành thành phố của ô tô.
Hạ tầng rẻ, nhiều và hiệu quả
Tây Ban Nha cũng đầu tư rất mạnh vào hạ tầng. Nước này có mạng lưới cao tốc dài nhất châu Âu và mạng đường sắt cao tốc dài thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Tuyến Madrid - Barcelona hiện giành tới 82% lưu lượng so với hàng không trên cùng chặng.
Một phần nguồn lực đến từ các quỹ gắn kết của Liên minh châu Âu. Cuối thập niên 1980 – 2020, Tây Ban Nha nhận khoảng 200 tỷ EUR hỗ trợ. Song, điều quan trọng là nước này dùng tiền khá hiệu quả, tập trung vào đường bộ, đường sắt, metro và tram.
Chi phí xây dựng của Tây Ban Nha cũng thấp hơn nhiều nước giàu khác. Giai đoạn 1995 –1999, với số tiền tương đương 1 dặm mở rộng tuyến Second Avenue Subway ở New York, Madrid từng mở rộng được cả mạng metro dài hàng chục. Nhờ vậy, các thành phố như Madrid, Barcelona, Valencia, Bilbao, Seville hay Málaga đều có hệ thống metro hoặc đường sắt đô thị đáng kể.
Không xây đủ nhà
Tuy nhiên, cỗ máy quy hoạch Tây Ban Nha đang gặp vấn đề. Trước năm 2007, đất ở Tây Ban Nha về cơ bản có thể xây dựng trừ khi được chỉ định cho mục đích khác. Sau đó, luật đảo chiều: đất chỉ được xây nhà nếu chính quyền địa phương chủ động cho phép.
Từ đó, các tầng nấc thủ tục tăng lên. Kế hoạch đô thị mới có thể phải qua đánh giá môi trường, tác động sức khỏe, cảnh quan, nước, đường, điện, giao thông công cộng và nhà ở xã hội. Ở Andalusia, một quy hoạch mới có thể cần khoảng 100 báo cáo tuân thủ. Việc lập kế hoạch có thể mất 6 – 8 năm, rồi thiết kế đường và lô đất mất thêm 3 – 7 năm.
Lúc đó, nhu cầu nhà ở tăng nhanh, đặc biệt ở Madrid, Barcelona, Valencia và Málaga. Từ năm 2021, Tây Ban Nha có thêm 1,2 triệu hộ gia đình nhưng chỉ xây được 474.000 căn nhà. Giá nhà vì thế leo thang, trong khi thu nhập hộ gia đình Tây Ban Nha vẫn thấp hơn Pháp và Đức.
Bài học từ Tây Ban Nha
Tây Ban Nha không phải mô hình dễ sao chép nguyên xi. Thành công đô thị của nước này là sản phẩm của lịch sử đặc biệt: giàu lên muộn, chưa kịp ngoại ô hóa sâu, lại gặp đúng lúc thế giới quay lại coi trọng mật độ và giao thông công cộng.
Tuy nhiên, bài học của Tây Ban Nha rất quan trọng với các đô thị châu Á và Mỹ Latin. Giàu lên không nhất thiết phải đi theo con đường của Mỹ hay Australia, với nhà ngoại ô, ô tô và đô thị trải rộng. São Paulo, Tehran, Delhi hay Jakarta có thể chọn một tương lai khác: căn hộ rộng rãi, cửa hàng gần nhà, metro hiệu quả và khu phố đủ dày đặc để sống thuận tiện.
Tây Ban Nha cho thấy hiện đại không chỉ có hình dạng đô thị; câu hỏi là các thành phố có đủ năng lực quy hoạch, đầu tư hạ tầng và xây đủ nhà để bảo vệ mô hình ấy hay không.
shared via wip,
