Văn hóa siêu kết nối và ảo tưởng dân chủ hóa
23/09/26
 |
Siêu kết nối số – trạng thái gần như tất cả con người và sự vật đều kết nối với nhau ở bất kỳ nơi nào và bất kỳ đâu tái định hình đời sống hiện đại; xâm nhập vào cái tôi cá nhân, thay đổi tương tác xã hội, tổ chức lại không gian công cộng, cách mạng hóa kinh tế và biến văn hóa thành dòng nội dung vô tận, được phân phối qua các thuật toán cá nhân hóa.
Trong chính trị và kinh tế, sự lạc quan ban đầu về dân chủ số và kinh tế chia sẻ nhường chỗ cho thất vọng: phân cực, chủ nghĩa tư bản nền tảng và quyền lực tập trung. Tuy nhiên trong văn hóa, niềm tin vào siêu kết nối vẫn rất mạnh. Lời hứa nghe vô cùng hấp dẫn: ai cũng có thể tiếp cận kho văn hóa gần như vô hạn, hình thức sáng tạo mới liên tục xuất hiện, nhiều sản phẩm văn hóa được chia sẻ miễn phí và ngày càng nhiều người tham gia sản xuất, lưu thông cũng như tiêu thụ văn hóa.
Thực tế phức tạp hơn. Sự phong phú số vừa đem đến sự phấn khích, vừa làm phẳng và đồng nhất hóa văn hóa. Khi tất cả bị chuyển thành “nội dung”, chúng trôi qua cùng đường ống, trên cùng giao diện và dòng cuộn vô tận. Người dùng cố đuổi theo cái mới, nhưng rốt cuộc chỉ biết rất ít.
Khi văn hóa trở thành hàng hóa của sự chú ý
Lời hứa phi hàng hóa hóa chỉ đúng một phần. Những “ốc đảo” như Wikipedia vẫn tồn tại và bị bao quanh bởi biển tái hàng hóa hóa khổng lồ. Sản xuất văn hóa dần xoay quanh sự chú ý, còn sự chú ý bị đo lường và kiếm tiền. Văn hóa và thương mại bị khóa chặt trong vòng ôm ngày sát sao.
Ở khâu sản xuất, kỹ thuật số rõ ràng mở rộng khả năng sáng tạo. Những công cụ rẻ, dễ dùng như Photoshop hay GarageBand giúp nhiều người xử lý chữ, hình ảnh và âm thanh, làm mờ ranh giới giữa nghiệp dư và chuyên nghiệp. Tuy nhiên, không dừng ở vấn đề có bao nhiêu người tham gia sản xuất văn hóa, câu hỏi được đặt ra là họ tham gia theo cách nào.
Công ty âm nhạc AI Amper hứa hẹn giúp khách hàng “tạo nhạc gốc trong vài giây”. Song sự sáng tạo ở đây chủ yếu là chỉnh sửa và tinh chỉnh thứ AI tạo sẵn. TikTok cũng vậy. Nền tảng này cho phép hơn một tỷ người dùng kết hợp video, nhạc và chữ theo cách dí dỏm, nhanh, nhiều biến thể, nhưng bị giới hạn và dẫn hướng bởi kiến trúc nền tảng.
TikTok thành công vì biến sản xuất nội dung thành thao tác cực dễ: lấy đoạn nhạc có sẵn, chọn bộ lọc, quay video, thêm hiệu ứng, gắn vài thẻ và đăng. Một số người đầu tư thời gian và kỹ năng, nhưng nền tảng không đòi hỏi điều đó. TikTok “cho phép ai cũng trở thành nhà sáng tạo” nhờ tự động hóa và hạ thấp yêu cầu kỹ năng.
Thuận tiện không đồng nghĩa với dân chủ
Trong thiết kế công nghệ, tồn tại căng thẳng giữa “dễ dùng” và “có thể can thiệp sâu”. TikTok và nhiều nền tảng số ưu tiên sự dễ dùng: người dùng được tiếp cận nhanh tập thao tác đơn giản, định sẵn. Tinh thần này không mới. Năm 1888, khẩu hiệu của máy ảnh Kodak là: “Bạn bấm nút, chúng tôi làm phần còn lại.”
Nhưng khi iPhone thống trị văn hóa số, internet mở dần biến thành “khu vườn có tường bao”, còn ứng dụng được thiết kế với mục đích tối giản mọi ma sát, sự tiện lợi đạt tới mức gần như chuyên chế. Dân chủ hóa thông qua giảm kỹ năng có thể mở rộng số người tham gia, nhưng cũng gây suy yếu năng lực sáng tạo sâu. Không chỉ giúp mọi người tạo sản phẩm nhanh hơn, nền văn hóa thật sự dân chủ còn giúp họ phát triển kỹ năng và năng lực.
Ở khâu lưu thông, cánh cổng cũ của nhà xuất bản, phòng tranh, nhà phê bình có vẻ dần yếu đi. Nền tảng mở tiếp nhận mọi đóng góp, không sàng lọc bằng tiêu chuẩn chất lượng hay khả năng bán được. Dù vậy, đăng lên mạng không có nghĩa được nhìn thấy. Ai cũng có thể nói, nhưng trong môi trường bão hòa, chẳng mấy ai lắng nghe. Người gác cổng cũ bị thay bằng thuật toán, còn thuật toán lại thuộc về nền tảng lớn.
Vì vậy, lưu thông văn hóa không thật sự được dân chủ hóa. Quyền quyết định về việc người dùng thấy gì nằm trong phần mềm sở hữu riêng, mờ đục. Kỳ vọng văn hóa số thay thế logic “người thắng ăn cả” bằng các thị trường ngách bình đẳng hơn không thành công. Nghiên cứu cho thấy sự chú ý trên môi trường số vẫn phân bổ cực kỳ bất bình đẳng: số ít siêu hiển thị, còn đa số gần như vô hình.
Tiêu thụ cá nhân hóa nhưng vẫn thụ động
Bên cạnh đó, siêu kết nối cũng được ca ngợi là dân chủ hóa sự sử dụng văn hóa: người dùng không còn bị ép nhận thực đơn chuẩn hóa từ trên xuống, họ có thể tự xây dựng chế độ văn hóa riêng. Nhưng trên thực tế, việc tuyển chọn nội dung đòi hỏi quá nhiều thời gian và năng lượng. Trong phần lớn thời gian, đa số người dùng giao việc ấy cho người khác hoặc thuật toán.
Spotify đầu tư mạnh vào tuyển chọn nội dung vì nhiều người nghe bị choáng trước sự dư thừa lựa chọn. TikTok còn đi xa hơn với bảng “Dành cho bạn”: dòng video cá nhân hóa mạnh đến mức người dùng gần như không cần chọn gì, chỉ thả tim hoặc lướt qua.
Chỉ đưa thứ khách hàng thích hoàn toàn chưa đủ. Nền văn hóa dân chủ phải giúp con người phát triển thị hiếu, tri thức và năng lực khám phá, không chỉ giữ họ trong hiện tại của sở thích sẵn có. Không chỉ nhận ra điều người dùng muốn, các thuật toán còn huấn luyện người dùng mong muốn sản phẩm nền tảng có thể phục vụ. Khi mục tiêu thật là tối ưu tương tác và kiếm tiền từ sự chú ý, mô hình tiêu thụ này khó có thể được gọi là dân chủ.
shared via noema,
