Điện Kremlin bóp nghẹt YouTube, nhưng người Nga vẫn tìm được lối đi vòng
22/07/25
Gọng kìm siết chặt tự do và mục tiêu còn sót lại: YouTube
Kể từ khi phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine, Tổng thống Vladimir Putin đã triển khai một chiến dịch kiểm soát thông tin chưa từng có kể từ thời Liên Xô. Facebook, Instagram và Twitter đã bị chặn. TikTok bị buộc phải vô hiệu hóa các tính năng tương tác. Một đạo luật kiểm duyệt đã khiến các nền tảng quốc tế buộc phải rút lui hoặc thu hẹp hoạt động. Trong bối cảnh đó, YouTube – nền tảng video Mỹ với hơn 2,5 tỷ người dùng toàn cầu – nổi lên như pháo đài cuối cùng của công nghệ phương Tây tại nước Nga thời chiến.
Dù không bị cấm chính thức, YouTube đã trở thành mục tiêu bị Điện Kremlin đặc biệt chú ý. Chính phủ Nga cáo buộc nền tảng này là cánh cổng không thể kiểm soát dẫn tới các nội dung phản chiến, đồng thời chỉ trích việc YouTube xóa bỏ các kênh tuyên truyền và video của những nghệ sĩ Nga bị phương Tây trừng phạt.
Thủ thuật kỹ thuật và các dấu hiệu “bóp băng thông”
Mùa hè năm ngoái, người dùng tại Nga bắt đầu cảm nhận rõ sự chậm chạp bất thường khi truy cập YouTube, đặc biệt là trên máy tính để bàn. Các chuyên gia công nghệ nhận định sự sụt giảm đồng loạt và đột ngột trong lưu lượng không thể là ngẫu nhiên, mà là kết quả của hành động “bóp băng thông” có chủ đích từ phía các nhà chức trách Nga.
Tới tháng 12, hiện tượng này lan rộng sang các mạng di động. Hàng triệu người dùng tại Nga phải đối mặt với tốc độ tải video cực kỳ chậm hoặc hình ảnh bị nhòe, không thể xem được.
“Đây là sự sụt giảm hoàn toàn nhân tạo,” chuyên gia Philipp Dietrich từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức nhận định. “Không còn nghi ngờ gì nữa – đây là kết quả của hành động có chủ ý.”
Sự giằng co giữa kiểm soát và thực tế thị trường
Chiến dịch kìm hãm YouTube của chính phủ Nga mang lại kết quả không đồng đều. Theo số liệu công khai từ Google – công ty mẹ của YouTube – lưu lượng truy cập từ Nga đã giảm xuống còn chưa đầy một phần ba so với cùng kỳ năm ngoái. Mạng xã hội nhà nước VK nắm lấy cơ hội, đẩy mạnh nền tảng thay thế VK Video và công bố mức tăng trưởng ấn tượng.
Tuy nhiên, bức tranh thực tế lại phức tạp hơn. YouTube từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của người Nga, từ các bộ phim Liên Xô cũ đến các chương trình chính trị đối lập. Tính đến tháng 7 năm ngoái – trước thời điểm “bóp băng thông” bắt đầu – khoảng 96 triệu người Nga trên 12 tuổi, tức 79% dân số trong độ tuổi này, truy cập YouTube hàng tháng, theo dữ liệu từ MediaScope.
Đặc biệt, YouTube từng là nền tảng giúp nhân vật đối lập Aleksei Navalny nổi bật với các video điều tra tham nhũng gây bão, trong đó có phóng sự về cung điện bên bờ Biển Đen của ông Putin thu hút 133 triệu lượt xem trong bốn năm.
VPN và sự bền bỉ của người dùng công nghệ
Bất chấp chiến dịch giới hạn kỹ thuật, hàng triệu người Nga thông thạo công nghệ tiếp tục sử dụng YouTube thông qua các mạng riêng ảo (VPN). Công cụ này giúp chuyển hướng lưu lượng mạng ra khỏi biên giới Nga, mã hóa dữ liệu và che giấu danh tính người dùng.
Một lượng lớn người dùng có thể truy cập trực tiếp YouTube mà không cần VPN, tùy thuộc vào nhà cung cấp dịch vụ internet. Điều này cho thấy lỗ hổng trong nỗ lực siết chặt và cũng phản ánh mức độ phân mảnh của hạ tầng mạng Nga.
Dmitry Kolezev, nhà báo Nga hiện sống lưu vong, theo dõi các chương trình chính trị thông qua công cụ YouScore, cho biết các show chống Kremlin phát sóng từ nước ngoài chỉ sụt giảm lưu lượng nhẹ. Ông lý giải, người xem những chương trình này thường có động lực chính trị cao và đã nhanh chóng chuyển sang sử dụng VPN.
Trong khi đó, các nội dung giải trí như hoạt hình thiếu nhi hay chương trình nấu ăn lại chịu ảnh hưởng nặng nề hơn. Những người xem nội dung này ít có động lực và kỹ năng để vượt rào VPN, và dễ bị thu hút bởi các nền tảng trong nước như VK hay RuTube.
“Splinternet” và nguy cơ bong bóng thông tin
Hiện tượng phân đôi mạng internet ngày càng rõ rệt – một bên là nhóm người dùng chủ động tìm đến VPN để duy trì quyền tiếp cận thông tin toàn cầu, bên kia là khối đa số dần dịch chuyển sang các nền tảng nội địa do tốc độ nhanh hơn, dễ truy cập hơn và không cần “lách luật.”
Anastasiya Zhyrmont từ tổ chức Access Now gọi đây là sự hình thành của một “splinternet” – internet bị chia cắt – mà Kremlin chủ đích tạo ra nhằm xây dựng hệ sinh thái kỹ thuật số riêng.
Nhà báo Ilya Shepelin, hiện sống lưu vong và sản xuất các video châm biếm tuyên truyền nhà nước, lo ngại rằng chỉ những người có động cơ chính trị và đủ điều kiện tài chính mới tiếp tục sử dụng VPN. Còn lại, phần lớn người dân sẽ bị dẫn dắt vào hệ sinh thái video do nhà nước kiểm soát – nơi họ không còn tình cờ tiếp cận những nội dung phản biện nữa.
“Hậu quả là một bong bóng thông tin,” Shepelin cảnh báo. “Người sản xuất nội dung không còn khả năng tiếp cận với công chúng Nga phổ thông.”
Nội dung trẻ em và thay đổi thói quen tiêu dùng
Sự chia rẽ thị trường nội dung đã bắt đầu hiện rõ. Artur Dneprovsky, người điều hành khoảng 20 kênh YouTube về hoạt hình thiếu nhi – trong đó có “Máy kéo màu xanh” – cho biết lưu lượng truy cập các kênh lớn giảm từ 20–30%, còn các dự án nhỏ thậm chí mất 50% lượt xem.
Ngược lại, nền tảng RuTube ghi nhận mức tăng trưởng đột biến, với hơn 400.000 người đăng ký theo dõi “Máy kéo màu xanh” kể từ khi quá trình “bóp băng thông” bắt đầu. Dneprovsky xác nhận xu hướng người dùng đang rời bỏ YouTube để tìm đến các lựa chọn trong nước, đơn giản vì tiện lợi hơn.
Maxim Katz, một nhân vật đối lập phát sóng chương trình chính trị từ Israel, cho biết lượt xem từ Nga trên kênh YouTube của ông giảm 45% so với năm trước. Tuy nhiên, tổng lượt xem toàn cầu vẫn giữ nguyên – cho thấy một lượng lớn khán giả Nga đã chuyển sang dùng VPN và hiện xuất hiện trong dữ liệu với tư cách người dùng từ quốc gia khác.
“Người dân chỉ đơn giản là đồng loạt chuyển sang VPN và tiếp tục xem,” Katz nói. Ông cũng nằm trong danh sách truy nã liên bang của Nga và không đăng nội dung lên bất kỳ nền tảng nội địa nào.
Leo thang căng thẳng giữa Google và Kremlin
Cuộc đối đầu giữa Kremlin và Google tăng nhiệt rõ rệt kể từ khi xung đột Ukraine bùng nổ năm 2022. YouTube đã gỡ bỏ hơn 1.000 kênh tuyên truyền do nhà nước Nga tài trợ, với tổng số hơn 5,5 triệu video bị xóa. Ngoài ra, Google còn dừng hoạt động quảng cáo tại Nga và cấm quảng cáo từ các doanh nghiệp Nga trên toàn cầu.
Chính quyền Nga từng nhiều lần yêu cầu Google xóa các nội dung nhạy cảm – như 63 video liên quan đến lệnh tổng động viên năm 2022. Tuy nhiên, Google chỉ chấp thuận gỡ một video khuyến khích người xem sử dụng chất độc để tránh nghĩa vụ quân sự.
Tháng 7 năm ngoái, việc Google tuân thủ lệnh trừng phạt của EU và xóa kênh YouTube của các nghệ sĩ thân chính quyền Nga đã làm Kremlin nổi giận. Ngay sau đó, hiện tượng “bóp băng thông” bắt đầu xuất hiện.
Chính phủ Nga cũng gia tăng mức phạt đối với Google. Trong cuộc đối thoại trực tuyến tháng trước, ông Putin công khai chỉ trích YouTube và Google là công cụ phục vụ lợi ích chính trị của chính phủ Mỹ, bằng cách gợi ý các video có nội dung phản đối chính quyền cho người dùng Nga khi họ tìm kiếm nội dung văn hóa hoặc âm nhạc.
“Nếu họ muốn hoạt động ở đây, họ phải tuân thủ luật pháp Liên bang Nga,” ông Putin tuyên bố.
Tổng thống Nga còn cáo buộc việc gián đoạn YouTube năm ngoái là do Google “không duy trì hạ tầng tại Nga” kể từ khi rút lui khỏi thị trường. Google phủ nhận và khẳng định không có vấn đề kỹ thuật nào từ phía họ gây ra tình trạng chậm tải.
Nỗ lực ngăn VPN và tương lai của “internet hai thế giới”
Cùng với việc siết chặt YouTube, nhà chức trách Nga cũng tăng cường chiến dịch chống lại VPN – công cụ duy trì quyền tiếp cận của người dân với internet toàn cầu.
Năm ngoái, Apple đã gỡ hàng loạt ứng dụng VPN khỏi App Store Nga – động thái gây phẫn nộ với các tổ chức nhân quyền quốc tế. Dù vậy, chợ ứng dụng Google Play – nền tảng phổ biến hơn với người dùng Android tại Nga – vẫn chưa thực hiện động thái tương tự.
Theo Mikhail Klimarev – Giám đốc Tổ chức Bảo vệ Internet có trụ sở tại châu Âu – hơn một nửa người dùng Nga (khoảng 60 triệu người) ít nhất đã biết đến VPN và tuyên bố có thể sử dụng được.
“Người ta sẽ học cách dùng VPN vì YouTube, và rồi họ sẽ phát hiện internet còn phong phú hơn nhiều so với mạng nội địa,” ông nói. “Nội dung đa dạng hơn, chất lượng tốt hơn, cơ hội tiếp cận cao hơn.”
Tuy nhiên, dù người dùng tiên tiến vẫn cố gắng vượt rào, phần đông công chúng Nga dường như đang chấp nhận xu thế phân tách kỹ thuật số. Chính quyền Putin đang tiến từng bước tới mục tiêu tạo dựng một mạng lưới internet khép kín – một thế giới kỹ thuật số biệt lập với phần còn lại của toàn cầu.
shared via nytimes,
