Nghi thức và câu chuyện: Liều giải độc cho sự đứt kết nối số
30/09/26
 |
| Ảnh: Sanho Kim |
Nghịch lý của thời đại thông tin
Thời đại số tạo ra loạt nghịch lý khó tránh: càng nhiều thông tin, con người càng mất phương hướng; càng được kết nối, xã hội càng chia rẽ; càng có nhiều nội dung để tiêu thụ, người dùng càng khó thỏa mãn và tốc độ mạng càng nhanh, khả năng chú ý càng ngắn. Không chỉ nằm ở khối lượng thông tin, vấn đề còn nằm ở cách thông tin được tổ chức và lưu thông.
Byung-Chul Han – triết gia Đức gốc Hàn Quốc, xem đây là một trong những căn bệnh trung tâm của xã hội số. Theo ông, các mảnh thông tin rời rạc không tự tạo ra ý nghĩa, định hướng hay kết tinh thành câu chuyện chung, mà chỉ cộng dồn. Thay vì giúp con người hiểu thế giới, thông tin bắt đầu làm biến dạng cách con người tiếp nhận sự việc.
Không gian chung bị phân mảnh
Truyền thông số góp phần thay đổi dòng chảy giao tiếp. Thông tin được sản xuất trong không gian riêng và phân phối tới các không gian riêng khác. Mạng không tự động tạo ra công chúng chính trị – xã hội. Ngược lại, hệ thống thông tin có xu hướng chia thực tại thành những vùng niềm tin tách biệt, nơi mỗi nhóm sống trong phiên bản “sự thật” riêng.
Hệ quả đối với dân chủ rất rõ. Không gian công cộng không thể được xây dựng từ những người có ảnh hưởng và nhiều người theo dõi. Mạng xã hội khuếch đại giao tiếp nhưng không nhất thiết tạo ra cộng đồng. Không gian số tạo ra dòng tương tác liên tục, song thiếu điều kiện hình thành câu chuyện, giá trị và cảm giác cùng thuộc về đời sống chung.
Với Han, cái tôi cá nhân ngày càng khép kín, chỉ nhìn thế giới qua lăng kính chủ quan, không phải nguyên nhân đầu tiên của tan rã xã hội và thực chất là kết quả của quá trình khách quan: những điều kiện từng ràng buộc con người với nhau dần biến mất. Biểu tượng, giá trị, nghi thức và câu chuyện chung đều suy yếu.
Thời gian ngắn hạn phá hủy cộng đồng
Các nghi thức truyền thống từng giúp xã hội có định hướng và nhịp điệu. Hiện đại hóa loại bỏ nhiều nghi thức như những tập tục lỗi thời. Quá khứ không thể được phục dựng nguyên vẹn, nhưng nhu cầu về những cấu trúc thời gian ổn định vẫn còn. Han nhấn mạnh lòng trung thành, cam kết, lời hứa, niềm tin và sự gắn bó đều cần thời gian dài để hình thành. Tất cả những yếu tố trên đều có tính nghi thức, vì được lặp lại, được chia sẻ và được cộng đồng thừa nhận.
Đời sống số vận hành theo logic ngược lại: Ngắn hạn, tức thời, cập nhật liên tục. Thứ xã hội tưởng là tự do thực ra có thể là “nỗi kinh hoàng của ngắn hạn”, vì phá hủy những thực hành cần thời gian để trưởng thành. Muốn chống lại tình trạng ấy, cần “chính trị thời gian” khác: cách tổ chức đời sống không chỉ chạy theo tốc độ, năng suất và phản ứng tức thì.
Văn hóa như nơi phục hồi gắn kết
Han nhìn thấy khả năng phục hồi cộng đồng trong văn hóa. Sân khấu, múa, bóng đá hay nghệ thuật đều mang tính nghi thức: tập hợp con người, tạo nhịp điệu chung, ký ức chung và cảm giác cùng tham dự. Trong xã hội nơi các quan hệ ngày càng bị rút gọn thành công cụ và kinh tế, văn hóa có thể giúp tái tạo nhiều hình thức gặp gỡ không dựa trên lợi ích.
Tim Gorichanaz bổ sung góc nhìn khác. Truyền thông số thường mã hóa tư duy thành những cặp đối lập đơn giản: đúng – sai, thích – ghét, ủng hộ – phản đối. Cách tiếp nhận ấy làm suy yếu năng lực kể chuyện, suy tư, đồng cảm và đặt thông tin vào bối cảnh. Khi thiếu những năng lực đó, xã hội dễ hạ bệ các hình mẫu đạo đức trước khi chúng kịp trở thành nguồn cảm hứng chung.
Công nghệ chậm và nhu cầu bối cảnh
Nếu Han đặt hy vọng vào nghệ thuật, Gorichanaz nhìn thấy triển vọng ở “công nghệ chậm”. Một số nền tảng giúp người dùng tái lập bối cảnh thay vì tiếp tục cắt rời thông tin. Điển hình như Are.na, cho phép người dùng lưu, sắp xếp và kết nối nội dung trực tuyến, tương đồng sự kết hợp giữa Tumblr và Wikipedia. Roam Research cũng đi theo hướng tương tự, cho phép ghi chú và liên kết phức tạp giữa các mảnh nội dung, từ đó tạo thành mạng lưới ý nghĩa thay vì dòng tin rời rạc.
Không chỉ là thêm thông tin, nhu cầu cốt lõi của xã hội số là thêm bối cảnh. Những “phòng khách trực tuyến” hiện nay (nền tảng mạng xã hội) cần được thiết kế giúp con người hiểu, kết nối và kể chuyện, thay vì chỉ phản ứng và tiêu thụ.
Vì vậy, liều giải độc cho sự đứt kết nối số nằm ở bốn yếu tố đang thiếu nhất: nghi thức, câu chuyện, bối cảnh và sự ổn định của thời gian. Thách thức kế tiếp của nghệ thuật và công nghệ là kéo văn hóa ra khỏi sự phân mảnh thông tin, giúp cộng đồng được tái tạo trong kỷ nguyên số.
shared via noema,
