Netflix kế tiếp nên thuộc về các biên kịch
29/05/26
 |
| Ảnh: Alex Valentina |
Hollywood đang trải qua biến động lớn, nhưng với các biên kịch, ẩn sau cuộc tranh chấp lao động là cơ hội hiếm hoi giành lại quyền kiểm soát nội dung cũng như sinh kế của bản thân.
Phần lớn con người thường tin nếu bị đặt vào hoàn cảnh bất công, họ sẽ lập tức đứng lên đòi sự tôn trọng và đối xử công bằng. Nhưng thực tế tâm lý học cho thấy điều ngược lại: con người có xu hướng bám vào hiện trạng, chịu đựng rất nhiều để tránh bất định. Trong bối cảnh của cuộc đình công của Writers Guild of America (WGA) và SAG-AFTRA, nghiệp đoàn đại diện cho khoảng 160.000 diễn viên, nghệ sĩ và người lao động truyền thông, câu hỏi đặt ra là liệu chính sự ngại phá vỡ khuôn mẫu ấy có khiến lao động Hollywood không thể bảo vệ tương lai nghề nghiệp.
Nghiệp đoàn có vai trò thiết yếu, nhưng lịch sử lao động Mỹ cũng cho thấy giới lao động rất dễ tổn thương trước chính phủ và doanh nghiệp. Năm 1981, Tổng thống Ronald Reagan viện dẫn một đạo luật ít được chú ý nhằm sa thải hơn 11.000 kiểm soát viên không lưu đình công. Tín hiệu gửi tới doanh nghiệp Mỹ rất rõ: các nghiệp đoàn có thể bị đánh bại. Từ năm 1947–1979, Mỹ có trung bình 200–400 cuộc đình công lớn/năm. Chưa đầy một thập niên sau, cuối nhiệm kỳ hai của Reagan, con số này chỉ còn 40. Các công ty hiểu chiến thuật cứng rắn, gồm cả tiến sát hoặc vượt ranh giới hợp pháp, thường hiếm khi bị trừng phạt nghiêm túc.
Điều trớ trêu là trước đó khoảng hai thập niên, chính Reagan từng là chủ tịch Screen Actors Guild và dẫn dắt nghiệp đoàn này đình công chung với WGA. Cuộc đấu tranh giúp thiết lập hệ thống tiền bản quyền tái sử dụng, bảo đảm biên kịch và diễn viên được trả thù lao công bằng hơn, cho đến khi streaming làm đảo lộn mô hình.
Gần đây, phong trào lao động Mỹ hồi sinh. Người lao động tổ chức hoặc đình công tại Amazon, Starbucks, hệ thống giáo dục California, The New York Times và các nhà máy ôtô lớn. Năm 2022, một khảo sát cho thấy 71% người Mỹ ủng hộ nghiệp đoàn, tăng mạnh so với 48% của hơn một thập niên trước. Nhưng câu hỏi căn bản vẫn còn: tổ chức lao động có đủ không, nếu cấu trúc doanh nghiệp vẫn đặt quyền lực và tài sản trí tuệ vào tay chủ sở hữu vốn?
Ý tưởng cũ cho kỷ nguyên streaming
Với Hollywood, thay vì chỉ đấu tranh cho điều kiện làm việc tốt hơn, biên kịch có thể nghĩ xa hơn: lập t hãng phim của chính họ. Trong các cuộc đình công trước đây, WGA giành được một số lợi ích tài chính, nhưng cấu trúc quyền lực không đổi. Hãng phim và giới điều hành tiếp tục kiểm soát phương tiện, điều kiện sản xuất và quyền sở hữu tác phẩm. Đó là giới hạn lớn của mô hình thương lượng truyền thống.
Ý tưởng lập hãng phim do nghệ sĩ kiểm soát không hề mới. Năm 1919, United Artists được thành lập bởi Mary Pickford, Douglas Fairbanks, Charlie Chaplin và đạo diễn D.W. Griffith. Tuyên bố ra đời nhấn mạnh đây là bước đi cần thiết giúp bảo vệ công chúng yêu điện ảnh trước các liên minh và nhóm lợi ích áp đặt những sản phẩm tầm thường, giải trí sản xuất như máy móc. Ngôn ngữ ấy như thể được viết cho thời đại streaming.
Các biến thể hiện đại cũng xuất hiện. Năm 2000, Blumhouse Productions thành lập, trả cho nhà sáng tạo mức phí ban đầu tối thiểu theo nghiệp đoàn, nhưng chia phần chia lợi nhuận lớn và minh bạch hơn. Năm ngoái, Ben Affleck và Matt Damon lập Artists Equity, công ty sản xuất nhằm giảm chi phí trả trước và chia lợi nhuận với biên kịch, diễn viên, nhà thiết kế phục trang, quay phim, dựng phim và những nhân viên tham gia làm phim.
Tuy vậy, chia lợi nhuận vẫn khác chia quyền sở hữu. Công ty thuộc sở hữu của vài cá nhân có thể thay đổi chính sách, bớt hào phóng với nghệ sĩ hoặc bán mình cho tập đoàn lớn. United Artists hiện thuộc sở hữu của Amazon. Ngược lại, nếu phần lớn hoặc toàn bộ cổ phần của studio được phân bổ cho hàng nghìn nghệ sĩ, sẽ khó từ bỏ mục đích ban đầu hơn. Cách phân bổ cổ phần, kể cả việc có dành phần cho các thế hệ biên kịch tương lai hay không, do chính các biên kịch quyết định.
Mô hình vốn, quản trị và kỷ luật lợi ích
Hãng phim do biên kịch sở hữu không nhất thiết phải bắt đầu bằng hạ tầng đồ sộ. Trường quay và thiết bị có thể thuê. Điều quan trọng là quyền chọn dự án: biên kịch, với chuyên môn nghề nghiệp, có thể đóng vai trò gác cổng đối với những câu chuyện đáng được sản xuất. Khi người viết đồng thời là chủ sở hữu, động lực kinh tế gắn chặt hơn với chất lượng.
Rào cản lớn nhất là vốn. Nhưng những mô hình tổ chức trên cho thấy điều này không bất khả thi. Mozilla Foundation là tổ chức phi lợi nhuận vẫn cạnh tranh được với các tập đoàn lớn nhờ trình duyệt Firefox, một phần dựa vào Mozilla Corporation, công ty vì lợi nhuận có doanh thu hằng năm khoảng 500 triệu USD. FC Bayern München AG, thế lực bóng đá châu Âu, do người hâm mộ kiểm soát 75%, trong khi Adidas, Allianz và Audi mỗi bên nắm 8,33%. OpenAI khởi đầu là tổ chức phi lợi nhuận, sau đó lập công ty con vì lợi nhuận và huy động hơn 11 tỷ USD nhằm tài trợ nhu cầu điện toán khổng lồ.
Publix Super Markets, chuỗi siêu thị tại Florida, thuộc sở hữu 80% của nhân viên và cựu nhân viên. Đây không phải mô hình từ thiện: Publix thường xuyên vượt các siêu thị truyền thống như Kroger về hiệu quả, đạt biên lợi nhuận ròng rộng hơn dù doanh số chỉ bằng 1/3 Kroger. REI, hãng đồ ngoài trời và trang phục, vận hành như hợp tác xã do các thành viên sở hữu.
Studio thế hệ mới cũng có thể tự đặt ra kỷ luật quản trị kiềm chế lòng tham điều hành. Trong một ngành đạt 28 tỷ USD lợi nhuận hoạt động và trả cho tám CEO lớn tổng cộng 773 triệu USD vào năm 2021, WGA yêu cầu giới biên kịch được trả thêm tổng cộng khoảng 429 triệu USD/năm. Với hãng phim do biên kịch sở hữu, điều lệ có thể giới hạn lương lãnh đạo theo tỷ lệ với người viết được trả thấp nhất. Hợp đồng điều hành cũng bao gồm cơ chế tương tự “điều khoản chia sẻ hy sinh”: khi kinh tế suy giảm, lãnh đạo tự động giảm lương trước khi biên kịch bị yêu cầu giảm bất kỳ khoản chi trả nào. Nếu có nhà đầu tư bên ngoài, lợi nhuận cũng có thể bị giới hạn theo bội số của vốn ban đầu, phần còn lại quay về cho các cổ đông sáng tạo.
Quyền lực mới trước AI và chất lượng nội dung
Lợi ích đầu tiên của một studio như vậy là ổn định nghề nghiệp. Khi công việc viết kịch bản ngày càng ngắn hạn, bấp bênh và kém sinh lợi hơn, chi phí sống tại New York và Los Angeles tăng vọt. Một hãng phim mới không thể hạ lạm phát, tiền thuê nhà hay lãi suất thế chấp, nhưng có thể tạo việc làm và tăng tỷ lệ doanh thu chảy về phía người viết. Đồng thời tạo thêm cạnh tranh với các hãng hiện hữu, qua đó tăng sức mặc cả của biên kịch trong các cuộc thương lượng tương lai. Diễn viên và lao động hậu trường cũng có thể hưởng lợi gián tiếp khi tiêu chuẩn lao động được cải thiện.
Lợi ích thứ hai là khả năng thiết lập bảo vệ dài hạn trước AI. Với các lãnh đạo hãng phim, AI là cơ hội cắt chi phí và sản xuất nội dung tối ưu hóa cho lượng người xem. Trong đàm phán gần đây, dù các hãng đồng ý một số điều kiện bảo vệ liên quan đến AI, nhưng nếu không có cam kết bền vững, vấn đề sẽ tiếp tục bị đẩy sang các cuộc tranh chấp sau. Khi công nghệ phát triển, các hãng có thể dùng AI tạo kịch bản phái sinh, sau đó thuê biên kịch chỉnh sửa. Hệ quả là mất việc, giảm thu nhập và sự trì trệ văn hóa.
AI tạo sinh có thể sản xuất khối lượng “nội dung” khổng lồ trong vài giây, nhưng “nội dung” không đồng nghĩa với “câu chuyện”. Điểm yếu căn bản của AI là không cảm nhận, không hiểu ngôn ngữ như con người, và chỉ có thể dùng toán học dự đoán từ ngữ. Cho đến tìm ra phương trình chuẩn cho tình yêu, niềm vui hay thù hận, con người vẫn cần biên kịch tạo ra những câu chuyện làm khán giả xúc động.
Lợi ích thứ ba là chất lượng. Một số ý kiến nhận định phim và truyền hình sa sút vì Amazon, Apple và các nền tảng streaming khác phân tán lực lượng viết quá mỏng. Nhưng vấn đề không phải thiếu biên kịch giỏi. Chất lượng đi xuống chủ yếu vì các hãng thúc ép lịch sản xuất, làm mùa phim ngắn hơn, thuê ít biên kịch hơn cho mỗi dự án và thường sa thải dần trong suốt quá trình sản xuất nhằm tiết kiệm chi phí.
Lập một studio do biên kịch sở hữu sẽ khó, phức tạp và rủi ro. Mô hình này không phải thuốc chữa mọi vấn đề của Hollywood; dù thành công, đây vẫn chỉ như thực thể nhỏ trong hệ sinh thái nặng tính bóc lột và tham lợi. Nhưng trong nhiều thập niên qua, bất bình đẳng kinh tế nới rộng, tỷ trọng thu nhập ngày càng nghiêng về chủ sở hữu vốn, trong khi lương CEO vượt xa lương nhân viên phổ thông.
Sự ủng hộ dành cho nghiệp đoàn tăng lên không phải ngẫu nhiên. Người lao động nhìn rõ bất bình đẳng trong chính đời sống của bản thân. Khi nghiệp đoàn ở các ngành khác suy yếu, các cuộc đình công của WGA là hình mẫu chống lại lòng tham không giới hạn. Hôm nay, biên kịch Hollywood có thể tiếp tục dẫn đường, vừa đòi quyền lợi, vừa nỗ lực sở hữu chính cỗ máy kể chuyện của tương lai.
shared via noema,
