Khi “The Late Show” khép lại, truyền hình Mỹ mất gì?
07/05/26
Những tháng cuối, The Late Show With Stephen Colbert diễn ra theo kịch bản quen thuộc của truyền hình đêm khuya Mỹ. Người nổi tiếng lần lượt xuất hiện, nghiêm trang hơn thường lệ, mang theo bài hát buồn, tranh vẽ, thơ ca và những lời tri ân. John Lithgow đọc bài thơ The Mighty Colbert. Jake Tapper tặng tranh vẽ Colbert như phiên bản Gollum trong The Lord of the Rings, niềm ám ảnh lâu năm của người dẫn chương trình. Nathan Lane hát bản ballad Laughing Matters. Jimmy Fallon và Billy Crystal mỗi người chọn một cách riêng để gợi nhớ Frank Sinatra.
Kể từ khi Bette Midler khiến Johnny Carson rưng rưng trong màn chia tay bằng âm nhạc, lời tạm biệt kéo dài và đầy cảm xúc đã trở thành truyền thống của truyền hình đêm khuya. Với người này, đây là sự ủy mị. Với người khác, đó là khoảnh khắc xúc động. Nhưng trong trường hợp CBS hủy The Late Show, nỗi tiếc nuối không chỉ dành cho Stephen Colbert. Thứ sắp biến mất là định chế. Ngày 21/5, tập cuối phát sóng sẽ có thời gian dài hơn cả phiên bản The Tonight Show thời Johnny Carson.
Điều đáng chú ý là CBS vừa thay người dẫn, vừa xóa bỏ toàn bộ chương trình. Trong bối cảnh chủ sở hữu mới của CBS chịu sức ép phải làm hài lòng chính quyền có quyền phê duyệt thương vụ mua lại, quyết định này mang thêm sắc thái chính trị. Tổng thống cũng từng kêu gọi sa thải người dẫn Jimmy Kimmel Live!, lựa chọn lâu năm khác ở khung 23h30’, cạnh tranh với The Tonight Show, biểu tượng lớn nhất truyền hình đêm khuya Mỹ.
Định chế sinh ra từ cuộc đối đầu
Để hiểu điều gì đang mất đi, cần trở lại năm 1993. Khi đó, talk show đêm khuya có sức nặng văn hóa lớn hơn bất kỳ thời điểm nào. Một năm trước, The Larry Sanders Show, loạt phim châm biếm thể loại này với hiểu biết nội bộ sắc sảo, ra mắt trên HBO. Bill Clinton đắc cử tổng thống, phần nào nhờ màn thổi saxophone trên The Arsenio Hall Show. Cạnh tranh giữa những người dẫn được gọi thẳng là “cuộc chiến”.
The Late Show ra đời từ mối bất hòa. David Letterman và Jay Leno, hai gương mặt từng diễn thường xuyên tại Comedy Store ở Hollywood thập niên 1970, đều muốn kế nhiệm Johnny Carson tại The Tonight Show. Khi Leno được chọn, Letterman rời NBC, ký hợp đồng lớn với CBS và tạo ra The Late Show để đối đầu trực tiếp với Leno.
Với những người mê hài kịch thời đó, lựa chọn giữa Leno và Letterman không chỉ là chuyện khẩu vị. Leno đại diện cho dòng hài độc thoại đại chúng, an toàn và dễ tiêu hóa. Letterman mang sức hút của người phá khuôn, thích thử nghiệm hình thức, chế giễu sếp lớn và nhại chính quy ước của talk show. The Late Show vì thế vừa là chương trình truyền hình, vừa là tuyên ngôn thẩm mỹ. Chương trình này biến việc xem đêm khuya thành phe phái văn hóa.
Stephen Colbert khác Letterman rất nhiều, nhưng khi kế nhiệm ông tại The Late Show, Colbert vẫn giữ được cảm giác tiếp nối ấy. Trước đó, ở Comedy Central, Colbert đã làm điều tương tự Letterman từng làm với talk show. Ông nắm rất rõ hình thức rồi lật ngược hình thức. The Colbert Report là màn giả vai điêu luyện, nơi ông nói điều ngược với điều mình thật sự nghĩ. Khi chuyển sang CBS, Colbert làm chương trình truyền thống hơn, nhưng vẫn để cá tính riêng len vào từng đoạn, từ việc đọc thơ trước các ngôi sao điện ảnh, phỏng vấn Stephen Sondheim bằng tình cảm rõ rệt, đến màn độc thoại trong bồn tắm.
Sức mạnh của chương trình phản lập
Ngay từ khi ra đời để đối trọng với NBC, The Late Show đã mang hai bản chất cùng lúc. Định chế và chương trình chống định chế. Colbert duy trì tinh thần ấy rõ nhất qua cách xử lý thời sự. Trong khi The Tonight Show của Jimmy Fallon thường chọn sự nhẹ nhàng, ít chính trị, Colbert đi thẳng vào thời đại Trump bằng các đòn công kích hài hước, sắc và công khai.
Một số người cho rằng Colbert trở nên quá đảng phái và dễ đoán để còn thật sự hài hước. Nhưng dù nhận xét ấy đúng đến đâu, lựa chọn ấy vẫn là nỗ lực lấp đầy vai trò truyền thống của người dẫn đêm khuya. Bình luận thời sự, chế giễu tổng thống, chọc vào quyền lực và phản ứng với khoảnh khắc chính trị của đất nước.
Ở đây, giá trị của định chế trở nên rõ hơn. Người ta thường bênh vực định chế bằng các từ như ổn định, tin cậy, trật tự. Những khái niệm đó nghe có vẻ xa lạ với hài kịch, vốn sống nhờ phá phách và bất kính. Nhưng đôi khi, nghệ thuật bất kính cần chính sức nặng cũ kỹ của định chế để tồn tại. Chương trình lâu năm, có khung giờ lớn, ngân sách lớn, thương hiệu lớn và lượng khán giả rộng cho phép nghệ sĩ tiếp cận công chúng và chấp nhận rủi ro theo cách video podcast khó làm được.
Saturday Night Live là ví dụ rõ ràng. Thành công của chương trình này đến từ khả năng tự làm mới qua nhiều thế hệ mà vẫn giữ DNA cốt lõi. The Daily Show cũng là định dạng bền bỉ, có thể nâng đỡ nhiều người dẫn và phóng viên khác nhau. The Late Show từng thuộc nhóm ấy. Sân khấu lớn, đủ truyền thống để được coi trọng, đủ phản nghịch để có ý nghĩa.
Kinh tế truyền hình thay đổi
CBS nói hủy The Late Show vì lý do tài chính. Điều đó không phải vô lý. Cuộc cạnh tranh Leno – Letterman từng tạo ra lượng chú ý khổng lồ, đủ để biện minh cho quy mô và ngân sách của truyền hình đêm khuya. Khi Letterman chuyển sang CBS, ông làm chương trình lớn hơn, tốn kém hơn, ít thô ráp hơn. Nhiều thập niên sau, chính quy mô ấy khiến chương trình dễ bị tổn thương trước những người cắt giảm chi phí.
Tương lai của truyền hình đêm khuya có thể sẽ giống video podcast hơn là các đại chương trình sân khấu. Chương trình thay thế, Comics Unleashed của Byron Allen, được sản xuất với chi phí thấp nhất có thể, chỉ có nhóm nghệ sĩ hài ngồi tung hứng câu đùa. CBS thậm chí không trực tiếp mở trình chương trình này, họ cho Allen thuê khung giờ và tự bán quảng cáo. Đây là lựa chọn ít rủi ro, nhưng cũng ít khả năng tạo tiếng vang văn hóa.
Sự thay đổi này không chỉ đến từ internet và phân mảnh khán giả. Nó còn phản ánh hệ tư tưởng của Thung lũng Silicon, nơi tôn thờ “phá vỡ” cái cũ. Nhưng sau nhiều thập niên cách mạng số, định chế dễ phá hơn xây. Phá thương hiệu lâu đời có thể nhanh, nhưng tạo ra chương trình đủ sức đi vào ký ức tập thể khó hơn rất nhiều.
Mất một chương trình, mất một ký ức chung
David Letterman, khi được hỏi về sự kết thúc của chương trình do ông tạo ra, nói điều quan trọng nhất vẫn là con người, cá tính của người dẫn, rồi mới đến mọi thứ khác. Nhưng khi được hỏi liệu ông có tưởng tượng được ngày The Tonight Show kết thúc không, ông đáp ngay: “Hoàn toàn không.”
Phản ứng ấy cho thấy sức mạnh đặc biệt của những chương trình lâu năm. Gắn bó với chương trình không chỉ là thích người dẫn. Đó còn là ký ức về tuổi trẻ, về thời điểm lần đầu loại hài kịch mở ra thế giới mới, về cảm giác cùng hàng triệu người xem màn độc thoại và hiểu cùng câu đùa.
Với The Late Show, sự mất mát vì thế không chỉ nằm ở Colbert. Nó nằm ở việc loại hình sân khấu chung của văn hóa Mỹ đang thu hẹp. Trong thời đại mọi thứ bị cắt thành clip, podcast, đoạn viral và nhóm khán giả riêng lẻ, các định chế truyền hình có thể trông cồng kềnh, đắt đỏ và lỗi thời. Nhưng chính những thứ cồng kềnh ấy từng tạo ra không gian để hài kịch bước vào đời sống công cộng, đối thoại với chính trị, với người nổi tiếng, với khán giả và với chính truyền thống.
The Late Show ra đi không có nghĩa hài kịch đêm khuya biến mất. Nhưng sự kết thúc của chương trình cho thấy văn hóa đại chúng Mỹ đang mất dần những địa điểm chung, nơi người xem không chỉ theo dõi một cá tính, mà còn cùng chứng kiến truyền thống tiếp tục được truyền lại, biến đổi và đôi khi tự chế giễu chính mình.
shared via nytimes,
