Wikipedia trong cuộc chiến giữ linh hồn internet
06/07/26
 |
| Ảnh: Alex Nabaum |
Kho tri thức miễn phí trước nhiều sức ép
Suốt 25 năm tồn tại, Wikipedia – kho tri thức miễn phí lớn nhất internet hiện đối mặt với một trong những giai đoạn khó khăn nhất. Trong thế giới nơi niềm tin vào sự thật ngày càng suy giảm, bách khoa toàn thư mở này bị tấn công từ nhiều phía: cánh hữu MAGA (phe cánh hữu ủng hộ tổng thống Trump) cáo buộc thiên kiến chính trị và bài Do Thái; trí tuệ nhân tạo khai thác dữ liệu quy mô lớn; còn các chính quyền chuyên chế nhắm vào những biên tập viên tình nguyện.
Wikimedia Foundation – tổ chức đứng sau Wikipedia buộc phải hành động quyết liệt hơn. Quỹ tăng ngân sách vận động hành lang, quảng cáo ở Quảng trường Thời đại, thu phí các công ty như Google, Meta, Amazon và Microsoft khi họ khai thác lượng dữ liệu khổng lồ từ 65 triệu bài viết, đồng thời hạn chế một số công cụ quét dữ liệu tự động. Đồng thời, Wikimedia mở rộng đội ngũ nhân quyền nhằm bảo vệ các biên tập viên trước quấy rối, giám sát và trả đũa.
Đây là bước chuyển đáng chú ý với tổ chức xem trung lập là nguyên tắc cốt lõi. Người dẫn dắt giai đoạn mới là Bernadette Meehan, 50 tuổi, nhậm chức CEO Wikimedia vào tháng 1. Bà từng là đại sứ Mỹ tại Chile, làm việc tại Quỹ Obama, Bộ Ngoại giao, Hội đồng An ninh Quốc gia và Phố Wall. Với kinh nghiệm dày dặn, bà được giao nhiệm vụ bảo vệ một trong 10 website được truy cập nhiều nhất thế giới.
Đối đầu chính trị và bài toán niềm tin
Elon Musk từng gọi Wikipedia là “Wokepedia” và “phần nối dài của tuyên truyền truyền thông cũ”. Ông phản đối mục từ viết về bản thân và kêu gọi người theo dõi ngừng quyên góp vì các sáng kiến đa dạng của Wikimedia. Nhiều nhân vật bảo thủ khác, từ Thượng nghị sĩ Ted Cruz, David Sacks, Tucker Carlson đến Larry Sanger – người đồng sáng lập Wikipedia cùng Jimmy Wales năm 2001 cũng cáo buộc trang này thiên tả.
Những tranh cãi trực tuyến kéo theo hệ quả thật. Năm ngoái, một quan chức chính quyền Trump đặt câu hỏi về quy chế miễn thuế của Wikimedia. Một ủy ban giám sát do đảng Cộng hòa dẫn đầu cũng mở điều tra, yêu cầu Wikimedia xác định một số biên tập viên và cung cấp bằng chứng về ảnh hưởng từ tác nhân nước ngoài hoặc các tổ chức học thuật.
Wikimedia phản bác bằng việc nhấn mạnh cấu trúc phi tập trung của Wikipedia. Gần 250.000 tình nguyện viên không lương chỉnh sửa nội dung 324 lần/phút. Quỹ, với ngân sách 208,6 triệu USD và khoảng 600 nhân viên cùng nhà thầu, cung cấp máy chủ và tài trợ, nhưng tránh can thiệp vào quyết định nội dung. Trong năm tài khóa gần nhất, để giải thích mô hình này với Washington, Wikimedia gần như tăng gấp đôi chi tiêu vận động hành lang lên 174.300 USD và thuê hãng Holland & Knight với phí 150.000 USD/quý.
AI vừa dùng, vừa đe dọa Wikipedia
Nếu sức ép chính trị là mối đe dọa cấp bách, AI có thể là thách thức mang tính tồn vong. Các mô hình như Gemini, Claude và ChatGPT khai thác nội dung Wikipedia để huấn luyện chatbot, rồi trả lời người dùng theo cách đôi khi sai lệch, gây ô nhiễm lại hệ sinh thái thông tin Wikipedia dựa vào.
Ví dụ rõ nhất là Grokipedia, đối thủ do Elon Musk và xAI xây dựng. Nền tảng này không có lịch sử chỉnh sửa công khai, lấy nhiều nội dung từ Wikipedia nhưng cũng tạo ra lỗi, trong đó có sai sót ở hồ sơ của chính bà Meehan.
Bên cạnh đó, AI làm giảm lưu lượng truy cập. Các phần tóm tắt do AI tạo ra trên công cụ tìm kiếm hút bớt độc giả khỏi Wikipedia. Cuối năm ngoái, lượt xem của người dùng với bản tiếng Anh giảm 8% so với cùng kỳ. Để thích nghi, Wikimedia muốn tiếp cận người trẻ qua TikTok và Roblox.
Về tài chính, quỹ muốn ngành AI có đi có lại. Wikimedia Enterprise, công ty con thương mại thành lập bốn năm trước, bán quyền truy cập dữ liệu nhanh với khối lượng lớn cho các khách hàng như Amazon và Microsoft. Năm ngoái, Enterprise thu 8,3 triệu USD, hơn gấp đôi năm trước. Từ mùa xuân, Wikimedia bắt đầu hạn chế các công cụ quét dữ liệu tự động, vốn chiếm gần 1/3 nhu cầu băng thông nặng nhất. Hiện quỹ chỉ chặn được khoảng 30% yêu cầu dữ liệu lạm dụng, tương đương 1,5 tỷ lượt/ngày.
Cuộc chiến toàn cầu của các tình nguyện viên
Wikipedia có 345 phiên bản ngôn ngữ. Bản tiếng Anh hoạt động mạnh nhất, với gần 115.000 người đóng góp. Nhưng ở nhiều nơi, Wikipedia bị chặn hoàn toàn, như Trung Quốc, Myanmar và Triều Tiên. Thổ Nhĩ Kỳ từng cấm trang này gần ba năm. Indonesia năm nay từng đe dọa chặn Wikipedia.
Từ năm 2020, ít nhất 10 biên tập viên Wikipedia bị bỏ tù, nhiều người khác bị đe dọa. Một bác sĩ nhi ở Ả rập Saudi bị kết án 14 năm tù sau khi sửa các trang về giám sát của chính phủ và một nhà hoạt động nữ quyền. Belarus bắt giữ nhiều biên tập viên, trong đó một người bị đưa vào trại giam hơn một năm vì chỉnh sửa bài về các nhà báo bị sát hại.
Áp lực từ chính phủ tăng mạnh. Năm ngoái, Wikimedia nhận 934 yêu cầu gỡ hoặc sửa nội dung, chỉ chấp thuận hai. Trong đó, 117 yêu cầu đến từ chính phủ, tăng mạnh so với 10 yêu cầu của thập niên trước.
Wikimedia hiện cố gắng mở rộng đội nhân quyền, triển khai biện pháp chống tiết lộ danh tính cá nhân và kết nối biên tập viên với dịch vụ sơ tán địa phương. Việc bảo vệ tình nguyện viên và các dự án chiếm 32% ngân sách của quỹ; từ năm 2020, chi phí kiện tụng tăng gấp đôi.
Tìm thế hệ Wikipedian mới
Tương lai Wikipedia còn phụ thuộc vào khả năng thu hút người đóng góp mới. Quỹ muốn có thế hệ biên tập viên trẻ, đa dạng hơn, không còn chủ yếu là nam giới da trắng lớn tuổi. Trong năm tháng, bà Meehan đã gặp hơn 1.100 biên tập viên tình nguyện trên bốn châu lục.
Các tình nguyện viên này không tìm cách trở thành người nổi tiếng trên mạng xã hội. Họ bàn về phát hiện AI, cơ sở dữ liệu biến mất và cách giữ tri thức công cộng sống sót. Với bà Meehan, Wikipedia là thử nghiệm xã hội hiếm hoi: nơi con người có thể bất đồng, nhưng vẫn cùng trò chuyện trên nền tảng sự thật.
shared via nytimes,
