Hiến huyết tương có an toàn không?
19/03/26
 |
| Việc hiến huyết tương, được sử dụng để sản xuất các loại thuốc cứu sinh, được nhiều người cho là ít rủi ro, hàng triệu người ở Bắc Mỹ thường xuyên hiến tặng huyết tương. Ảnh: Rodrigo Arangua/Agence France-Presse |
Hai ca tử vong làm dấy lên tranh luận
Suốt một năm qua, Mathew MacMillan, nhân viên bưu điện ở Winnipeg, Manitoba, đã duy trì thói quen mới. Ông ghé phòng khám tư nhân 2 lần/tuần để hiến huyết tương và kiếm thêm khoản tiền nhỏ.
Phòng khám mở cửa gần như mỗi ngày. Kể từ khi trở thành người hiến thường xuyên, ông MacMillan đã hình thành quy tắc riêng. Dùng tay trái vào thứ Ba và tay phải vào thứ Sáu để tránh bị sẹo do kim tiêm.
Ông MacMillan, 47 tuổi, nói về khoản thù lao khoảng 85 USD Canada/tuần: “100 USD không phải là nhiều, nhưng cũng giúp trả tiền mua thực phẩm.” Mỗi khi cùng vợ đi ăn tối, ông đùa rằng “đó là tiền từ máu của tôi”.
Việc hiến huyết tương, vốn được dùng để sản xuất các chế phẩm y khoa cứu sống người bệnh, từ lâu được xem là thủ thuật có rủi ro thấp. Nhưng câu hỏi về mức độ an toàn của hoạt động này bùng lên trong tuần qua, khi cơ quan y tế Canada xác nhận đang điều tra hai ca tử vong gần đây của những người từng hiến huyết tương tại các phòng khám vì lợi nhuận ở Winnipeg do tập đoàn y tế Tây Ban Nha Grifols vận hành.
Sự việc khiến tranh luận về tác động sức khỏe của việc hiến huyết tương thường xuyên trở lại mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh hàng triệu người tại Bắc Mỹ vẫn đều đặn tham gia hoạt động này.
Ngành ngách trị giá hàng chục tỷ USD
Nhu cầu huyết tương đang tăng nhanh trên toàn cầu. Ước tính khoảng 60–70% các chế phẩm y khoa có nguồn gốc từ huyết tương trên thế giới được sản xuất từ huyết tương hiến tặng tại Mỹ.
Các sản phẩm này được sử dụng để điều trị ngày càng nhiều tình trạng bệnh lý, bao gồm hội chứng suy giảm miễn dịch và các rối loạn đông máu. Thị trường chế phẩm từ huyết tương hiện được định giá khoảng 40,35 tỷ USD và được dự báo có thể tăng gấp đôi trong vòng tám năm tới.
Tuy nhiên, tác động của việc hiến huyết tương thường xuyên với chính người hiến vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Cho tới nay, giới quản lý y tế vẫn chưa có đồng thuận về việc người hiến nên chờ bao lâu giữa các lần lấy huyết tương.
Tại Canada và Mỹ, các công ty được phép trả cho người hiến một khoản bồi dưỡng danh nghĩa, và quy định y tế cho phép hiến tối đa 2 lần/tuần. Nhưng ngay trong từng nước, hướng dẫn lại không giống nhau. Hai bang của Canada là British Columbia và Quebec cấm trả tiền cho người hiến huyết tương. Tại Mỹ, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) yêu cầu người hiến chờ ít nhất hai ngày giữa các lần hiến, trong khi Hội Chữ thập đỏ Mỹ chỉ cho phép hiến 1 lần/4 tuần.
Những nghiên cứu mới và mối lo về miễn dịch
Phải đến vài năm gần đây, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đầu tiên về ảnh hưởng của việc hiến huyết tương với tần suất rất cao mới được công bố.
Các kết quả bước đầu đã làm dấy lên lo ngại. Các nhà nghiên cứu phát hiện những người hiến thường xuyên có nồng độ protein, kháng thể và một số chỉ dấu sinh học trong máu thấp hơn sau vài tháng. Mức giảm càng lớn nếu tần suất hiến càng dày.
Theo bác sĩ Morten Haugen, một trong những tác giả của nghiên cứu như vậy, mức kháng thể thấp bất thường có thể khiến người hiến dễ đối mặt nguy cơ nhiễm trùng hơn.
Tuy nhiên, tác động dài hạn của việc hiến huyết tương thường xuyên vẫn chưa rõ ràng. Các nghiên cứu theo dõi người hiến trong thời gian dài thường gặp một vấn đề mà giới chuyên môn gọi là “thiên lệch người hiến khỏe mạnh”.
Bác sĩ Haugen giải thích rằng khi theo dõi những người hiến máu trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu thường thấy họ khỏe hơn dân số nói chung. Nhưng điều đó có thể gây hiểu nhầm, bởi chỉ những người đủ khỏe mới được chấp nhận hiến huyết tương. Nếu ai đó bị nhiễm trùng hoặc xuất hiện vấn đề sức khỏe, họ sẽ không còn đủ điều kiện hiến và đồng thời bị loại khỏi nghiên cứu.
Châu Âu thận trọng hơn nhiều
So với Bắc Mỹ, châu Âu có cách tiếp cận dè dặt hơn đáng kể.
Liên minh châu Âu đã thông qua các quy định nhấn mạnh việc hiến máu, các chế phẩm từ máu và một số mô người khác nên mang tính tự nguyện và không được trả tiền. Liên minh Máu châu Âu, tổ chức đại diện cho các ngân hàng máu phi lợi nhuận, khuyến nghị giới hạn việc hiến huyết tương ở mức tối đa 2 lần/tháng, với lý do dữ liệu dài hạn về độ an toàn hiện vẫn chưa đủ.
Tuy nhiên, nghịch lý là châu Âu lại phụ thuộc rất lớn vào các sản phẩm huyết tương nhập khẩu từ những khu vực có quy định nới lỏng hơn, đặc biệt là Bắc Mỹ.
Về mặt kỹ thuật, thủ thuật này diễn ra thế nào?
Hiến huyết tương tương tự hiến máu nhưng có một khác biệt quan trọng. Sau khi máu được rút ra, phần huyết tương – chất lỏng màu vàng nhạt – sẽ được tách ra khỏi hồng cầu. Sau đó, hồng cầu được truyền ngược trở lại cơ thể người hiến.
Chính vì phần hồng cầu được hoàn trả nên người ta có thể hiến huyết tương thường xuyên hơn nhiều so với hiến máu toàn phần.
Trong thời gian dài, thủ thuật này được coi là an toàn, các biến cố nghiêm trọng hoặc tử vong được đánh giá là cực kỳ hiếm.
Philippe Vandekerckhove, CEO Hội Chữ thập đỏ Bỉ, cho biết những sự cố phổ biến nhất mà tổ chức này gặp phải là bầm tím sau thủ thuật hoặc ngất xỉu trong thời gian ngắn, điều có thể nguy hiểm nếu người hiến đang lái xe về nhà. Ông nói: “Đây là quy trình an toàn.”
Trước mỗi lần hiến, người tham gia đều được khám sàng lọc y khoa. Họ cũng được cảnh báo về những tác dụng phụ thoáng qua như mệt mỏi, mất nước hoặc chóng mặt.
Cuộc điều tra năm 2020 của FDA về 34 ca tử vong được báo cáo là có liên quan đến việc hiến huyết tương không xác định được trường hợp nào mà hiến huyết tương là nguyên nhân gây chết người. Trong 31 trường hợp, cơ quan này thậm chí loại trừ hoàn toàn thủ thuật khỏi danh sách nguyên nhân.
Các chuyên gia cho rằng những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ phản ứng nghiêm trọng hoặc tử vong bao gồm bệnh nền chưa được phát hiện, vấn đề tim mạch, phản ứng dị ứng nặng với chất chống đông sử dụng trong quá trình hiến, nhiễm trùng nặng hoặc lỗi thiết bị khiến bong bóng khí lọt vào mạch máu.
Tiền bồi dưỡng, chi phí sinh hoạt và câu hỏi đạo đức
Với nhiều người ở Bắc Mỹ, khoản tiền nhận được từ việc hiến huyết tương là nguồn thu nhập bổ sung đáng kể.
Tại Canada, hai ca tử vong gần đây đã khiến tranh cãi đạo đức về hoạt động này nóng lên trở lại, nhất là khi chi phí sinh hoạt tăng cao đang là chủ đề chính trị nhạy cảm.
Canadian Blood Services, tổ chức phi lợi nhuận quản lý nguồn cung máu quốc gia, từng phản đối việc cho phép các đơn vị tư nhân thu huyết tương để đổi lấy tiền mặt hoặc phiếu quà tặng. Tổ chức này lo ngại các công ty tư nhân sẽ dùng huyết tương thu thập được tại Canada để sản xuất dược phẩm bán ra toàn cầu thay vì phục vụ chính Canada.
Tuy nhiên, đến năm 2022, lập trường đó thay đổi. Canadian Blood Services đã ký thỏa thuận với Grifols – chính công ty hiện liên quan đến hai ca tử vong ở Winnipeg – nhằm tăng cường thu gom huyết tương qua khu vực tư nhân. Grifols hiện là công ty huyết tương tư nhân lớn nhất Canada.
Robert Naumko, 63 tuổi, nghệ sĩ piano, bắt đầu hiến huyết tương tại Grifols ở Winnipeg từ tháng 1/2025. Ông nói khoản 85 USD/tuần giúp ông đáng kể trong việc trang trải hóa đơn thực phẩm và tiền thuê nhà, nhất là những lúc công việc biểu diễn không đều đặn.
Ông nói: “Khi không có việc thường xuyên, nó cực kỳ hữu ích.”
Khi được hỏi về hai ca tử vong gần đây, ông cho biết điều khiến ông yên tâm là đội ngũ nhân viên tại phòng khám đã tạo dựng được lòng tin qua nhiều lần hiến, với mỗi lần kéo dài hơn một giờ.
Ông nói: “Nhân viên ở đó thân thiện và chu đáo.”
shared via nytimes,
