Khi trị liệu tự kỷ trở thành ngành kinh doanh tỷ USD
25/05/26
 |
| Hai nhân viên làm việc với trẻ em tại phòng khám Compleat Kidz, Concord, Bắc Carolina. |
Tại Mỹ, các phòng khám trị liệu tự kỷ mọc lên nhanh chóng nhờ chẩn đoán tăng, bảo hiểm bắt buộc chi trả và Medicaid mở rộng thanh toán. Tuy nhiên, đằng sau lời hứa giúp trẻ cải thiện hành vi và giao tiếp là ngành công nghiệp đang bị đặt dấu hỏi: kê quá nhiều giờ trị liệu, trẻ nhỏ phải học đến kiệt sức, giám sát lỏng lẻo, cáo buộc lạm dụng và nguy cơ Medicaid bị biến thành nguồn tiền dễ khai thác.
Những đứa trẻ trong ca trị liệu
Buổi sáng ở Concord, Bắc Carolina, hàng chục trẻ mẫu giáo bước vào phòng khám tự kỷ Compleat Kidz. Có em mang giày phát sáng, có em ôm hộp cơm Spider-Man. Các em ngồi vào những ô nhỏ màu xanh, mỗi em đi kèm một nhân viên, rồi bắt đầu các bài trị liệu. Bé gái 6 tuổi, kiệt sức sau nhiều giờ trị liệu, ngủ gục trong lòng nhân viên. Ngay sau đó, giám sát viên tới hỏi em đã ngủ bao lâu; đồng hồ được đặt 7’; chỉ vài phút sau, nhân viên đánh thức bé dậy và bé khóc.
Tại Compleat Kidz, quy định rất rõ: trẻ không được ngủ quá 7’ trước khi bị gọi dậy để tiếp tục trị liệu. Theo công ty, chính sách này nhằm tránh gian lận, vì phòng khám chỉ được thanh toán khi trẻ thức và thực sự nhận dịch vụ. Tuy nhiên, quy định cũng giúp phòng khám có thể tính tiền cho nhiều giờ hơn.
Câu chuyện nhỏ mở ra vấn đề lớn hơn: khi chăm sóc trẻ tự kỷ trở thành ngành kinh doanh tỷ USD, ranh giới giữa điều trị và tối đa hóa doanh thu có thể trở nên rất mong manh.
Ngành bùng nổ nhanh
Thập niên trước, tại vùng ngoại ô Charlotte này không có phòng khám trị liệu tự kỷ nào; nay có 12. Trên toàn nước Mỹ, hàng nghìn phòng khám mọc lên, biến liệu pháp từng tương đối ít phổ biến thành ngành công nghiệp nhiều tỷ USD.
Động lực đến từ nhiều phía: chẩn đoán tự kỷ tăng mạnh; các bang yêu cầu bảo hiểm tư nhân chi trả; Medicaid cũng phải bao phủ liệu pháp cho trẻ em đủ điều kiện. Các quỹ đầu tư tư nhân nhanh chóng nhận ra cơ hội: nhu cầu cao, nguồn thanh toán ổn định, và chi phí lao động thấp hơn nhiều so với mức Medicaid trả.
Theo The New York Times, từ năm 2020 – 2024, Medicaid chi cho trị liệu tự kỷ gần như tăng gấp ba. Ở Bắc Carolina, năm 2022, chi tiêu từ mức 121 triệu USD được dự báo vượt 1 tỷ USD vào năm tới.
Compleat Kidz là một trong những chuỗi tận dụng mạnh làn sóng này. Hơn 80% bệnh nhân của công ty được Medicaid chi trả. Từ năm 2019, chuỗi này thu khoảng 130 triệu USD từ chương trình bảo hiểm công, hiện vận hành 25 phòng khám, tập trung vào các vùng nghèo và nông thôn.
ABA: liệu pháp gây tranh luận
Nền tảng của ngành này là applied behavior analysis, gọi tắt là ABA – phân tích hành vi ứng dụng. Liệu pháp bắt nguồn từ nghiên cứu nhỏ thập niên 1980 với 38 trẻ mẫu giáo, cho rằng trẻ được trị liệu một kèm một 40 giờ mỗi tuần trong 2 năm có hành vi tốt hơn trẻ chỉ trị liệu 10 giờ.
Nghiên cứu từng được xem là đột phá, vì gợi ý trị liệu cường độ cao có thể giúp trẻ tự kỷ thay đổi hành vi. Tuy nhiên, nghiên cứu có hạn chế lớn: mẫu nhỏ, trẻ không được phân bổ ngẫu nhiên, sử dụng các hình phạt bị xem là không chấp nhận được, như tát vào đùi trẻ khi có hành vi xấu.
Hiện ABA chủ yếu dùng phần thưởng cho hành vi tốt: đập tay, nghỉ chơi hoặc vài phút xem màn hình, thay vì trừng phạt. Theo một số phụ huynh, liệu pháp giúp con họ giao tiếp tốt, giảm cáu giận và thích nghi hơn.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học không hoàn toàn thống nhất. Năm 2018, tổng quan bằng chứng cho rằng ABA làm giảm triệu chứng tự kỷ còn “yếu”. Các nước cũng khác nhau về việc có nên chi trả hay không: vài tỉnh Canada có, Anh thì không.
Khi số giờ trở thành doanh thu
Điểm gây tranh cãi lớn nhất là số giờ trị liệu; nhiều nhân viên và cựu nhân viên trong ngành nói các phòng khám thường kê quá nhiều giờ, thậm chí khuyên gia đình cho trẻ nghỉ học để đi trị liệu nhiều hơn.
Một số phòng khám chỉ nhận trẻ nếu gia đình đồng ý 25, 30 hoặc 40 giờ mỗi tuần. Cựu quản lý tại các chuỗi do private equity sở hữu ở Texas và Arkansas nói số giờ đôi khi được kê dựa trên “thời gian trẻ có thể ở đó”, hơn là nhu cầu lâm sàng.
Dữ liệu Medicaid cũng cho thấy các ca trị liệu dài hơn sau khi private equity tham gia ngành. Từ năm 2019 – 2024, thời lượng trung vị mỗi lượt khám tăng từ 4 giờ lên 5,5 giờ. Các lượt kéo dài từ 8 giờ trở lên tăng từ 9% lên 16%. Với trẻ mẫu giáo, đây là những ngày rất dài; với phòng khám, đây là thêm giờ có thể thanh toán.
Lỗ hổng giám sát
Nghịch lý đáng lo ngại là phòng khám tự kỷ ở nhiều nơi bị giám sát ít hơn cả nhà trẻ. Ở Bắc Carolina, nhà trẻ được kiểm tra hằng năm, công khai kết quả và chấm theo thang 5 sao. Phòng khám tự kỷ không có hệ thống tương tự, dù trẻ nhỏ có thể ở đó nhiều giờ mỗi ngày.
Theo điều tra của The New York Times, từ năm 2023, 12 báo cáo lạm dụng trẻ em tại các cơ sở của Compleat Kidz. Ít nhất hai vụ dẫn tới cáo buộc hình sự với nhân viên, và một vụ khác là đối tượng của đơn kiện từ phụ huynh. Công ty nói không dung thứ hành vi sai trái với trẻ em, chấm dứt nhân sự liên quan và hợp tác với nhà chức trách.
Một số cựu nhân viên mô tả các biện pháp khống chế trẻ không phù hợp, như ép trẻ vào tường bằng bàn hoặc buộc ngược áo để hạn chế tay. Compleat Kidz phủ nhận đây là quy trình được phê duyệt của công ty.
Vấn đề không chỉ nằm ở chuỗi; các cáo buộc lạm dụng xuất hiện ở phòng khám ABA tại các bang khác, trong đó có những trường hợp trẻ không nói được bị đánh hoặc ném vào tường.
Medicaid thành “ao cá mới thả”
Các bang đang cố kiềm chế chi phí nhưng gặp nhiều rào cản. Bắc Carolina từng đề xuất giảm 10% mức thanh toán cho phòng khám để xử lý áp lực ngân sách, nhưng bị 21 gia đình kiện với lập luận rằng mức cắt giảm là phân biệt đối xử. Tòa chặn kế hoạch này.
Chính trị cũng rất nhạy cảm; không nhà lập pháp nào muốn bị xem là người từ chối giúp trẻ tự kỷ. Tuy nhiên nếu không kiểm soát, Medicaid có thể bị lạm dụng.
Các cuộc kiểm toán liên bang gần đây phát hiện phòng khám ở 4 bang thường xuyên tính tiền Medicaid cho các hoạt động không phải trị liệu, như ăn trưa hoặc đi chơi sân. Một số cuộc kiểm toán khác đang tiếp diễn. Cáo buộc gian lận trực diện hơn. Các công tố viên vừa buộc tội hai nhà điều hành phòng khám tự kỷ ở Minnesota gian lận 46,6 triệu USD, bằng cách tính tiền chính phủ cho dịch vụ không được cung cấp hoặc cho trẻ có chẩn đoán giả.
Nghị sĩ bang Bắc Carolina ví các phòng khám như tìm thấy “ao cá mới thả” và khai thác cạn. Ông gọi đây là “dịch vụ giữ trẻ đắt nhất North Carolina”.
Không thể đánh đồng trị liệu với trục lợi
Điều cần nói rõ là trị liệu tự kỷ không phải vô giá trị; với nhiều gia đình, ABA hoặc các hình thức hỗ trợ hành vi có thể giúp trẻ giao tiếp tốt hơn, giảm khủng hoảng, học kỹ năng tự chăm sóc và hòa nhập và là “bước ngoặt” với con họ.
Tuy nhiên, chính vì trẻ tự kỷ cần hỗ trợ thật, hệ thống càng phải nghiêm túc hơn. Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ chưa nói được, là nhóm rất dễ tổn thương. Khi ngành được thanh toán theo giờ, do nhân viên lương thấp thực hiện, dưới áp lực mở rộng nhanh và với giám sát lỏng lẻo, nguy cơ lạm dụng là có thật. Cần giúp như thế nào, trong bao nhiêu giờ, với tiêu chuẩn nào, dưới sự giám sát nào, và ai được hưởng lợi nhiều nhất từ dòng tiền công.
Cần chăm sóc, không phải tối đa hóa hóa đơn
Sự bùng nổ của các phòng khám tự kỷ ở Mỹ cho thấy quy luật quen thuộc trong y tế: khi bảo hiểm mở rộng chi trả mà giám sát không theo kịp, thị trường có thể tăng tiếp cận, nhưng cũng tạo cơ hội cho kê quá mức, gian lận và chăm sóc kém chất lượng.
Trẻ tự kỷ cần trị liệu dựa trên nhu cầu cá nhân, không phải lịch trống của phòng khám. Có em cần nhiều giờ hỗ trợ chuyên sâu; có em cần ít hơn, kết hợp trường học, gia đình và trị liệu tại nhà. Không một mô hình nào nên biến tuổi thơ thành những ngày dài trong ô nhỏ, nơi giấc ngủ trưa cũng bị tính bằng đồng hồ doanh thu.
Bài học lớn là phải đưa mọi thứ trở lại đúng mục tiêu: giúp trẻ phát triển, bảo vệ trẻ khỏi tổn hại và dùng tiền công một cách có trách nhiệm. Khi bệnh nhi trở thành nguồn doanh thu, hệ thống y tế đã đi chệch khỏi điều quan trọng nhất: đứa trẻ.
shared via nytimes,
