Alan Greenspan và giấc mơ không ngủ của chủ nghĩa tư bản Mỹ
26/06/26
Alan Greenspan không phải tổng thống, không phải nhà sáng lập công nghệ, cũng không phải ông trùm phố Wall. Tuy nhiên, trong gần hai thập kỷ trên cương vị Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang (Fed), ông là một trong những người giữ nhịp quan trọng nhất của nền kinh tế Mỹ.
Ở đỉnh cao quyền lực, Greenspan được xem như “nhạc trưởng” của thời đại thị trường tự do: lạm phát thấp, tăng trưởng dài, phố Wall bùng nổ, toàn cầu hóa mở rộng, công nghệ vươn lên. Nhưng sau khủng hoảng tài chính 2008, chính ông cũng trở thành biểu tượng cho câu hỏi khó nhất của nước Mỹ: thị trường tự do là cỗ máy tạo thịnh vượng vĩ đại, hay cũng là cỗ máy có thể tự đẩy mình tới vực thẳm?
Người giữ nhịp cho thời đại thị trường
Sinh năm 1926 tại New York, Greenspan lớn lên trong ký ức của Đại Khủng hoảng 1929–1933. Đây là thời điểm nước Mỹ vừa chứng kiến sức mạnh khổng lồ của chủ nghĩa tư bản, vừa thấy nó có thể sụp đổ dữ dội đến mức nào.
Từ một nhà tư vấn kinh tế, Greenspan bước dần vào trung tâm chính sách Mỹ. Năm 1987, ông được bổ nhiệm làm Chủ tịch Fed. Ông giữ vị trí này đến năm 2006, đi qua nhiều đời tổng thống, từ Ronald Reagan, George H. W. Bush, Bill Clinton đến George W. Bush.
Trong mắt giới doanh nghiệp, Greenspan đại diện cho một nước Mỹ rất đặc trưng: tin vào doanh nhân, tin vào cạnh tranh, tin vào đổi mới, tin rằng thị trường nếu được trao đủ không gian sẽ biết cách phân bổ vốn, trừng phạt kẻ yếu, tưởng thưởng kẻ mạnh và mở đường cho sáng tạo.
Đây cũng chính là giấc mơ sâu thẳm nhất của chủ nghĩa tư bản Mỹ: để con người tự do thử nghiệm, tự do thất bại, tự do làm giàu – và từ hàng triệu quyết định riêng lẻ ấy, cả quốc gia tiến lên.
Khi niềm tin đi tới giới hạn
Nhưng chính giấc mơ ấy cũng có mặt tối.
Sau khi bong bóng công nghệ vỡ và nước Mỹ chịu cú sốc 11/9, Fed dưới thời Greenspan hạ lãi suất mạnh và giữ mặt bằng lãi suất thấp trong thời gian dài. Trong ngắn hạn, chính sách này giúp nền kinh tế tránh một cú suy thoái sâu. Trong dài hạn, tiền rẻ góp phần thổi phồng bong bóng nhà ở, khuyến khích tín dụng dễ dãi và làm hệ thống tài chính tích tụ rủi ro.
Điểm gây tranh cãi lớn hơn nằm ở triết lý của Greenspan. Ông tin các ngân hàng và định chế tài chính lớn sẽ tự biết bảo vệ mình, vì lợi ích sống còn của họ gắn với sự an toàn của hệ thống. Nhưng khi bong bóng nhà ở vỡ, niềm tin ấy lộ rõ giới hạn. Các tổ chức tài chính không tự kiềm chế rủi ro. Họ tối đa hóa lợi nhuận trong ngắn hạn, đẩy rủi ro ra ngoài bảng cân đối, rồi để cả xã hội gánh chịu hậu quả khi hệ thống đổ vỡ.
Năm 2008, Greenspan thừa nhận trước Quốc hội Mỹ rằng ông đã phát hiện “lỗ hổng” trong mô hình tư duy của mình. Khoảnh khắc ấy trở thành biểu tượng. Đây không chỉ là lời tự vấn của một cựu Chủ tịch Fed. Đây là vết nứt của cả một thời kỳ nước Mỹ tin rằng tài chính, cạnh tranh và thị trường tự do có thể tự điều chỉnh tốt hơn bất kỳ bàn tay nhà nước nào.
Greenspan vì thế không chỉ là một cá nhân. Ông là gương mặt của một hệ thống niềm tin: chủ nghĩa tư bản Mỹ mạnh nhất khi được cởi trói nhiều nhất. Câu chuyện Greenspan là câu chuyện nước Mỹ va vào giới hạn của chính niềm tin ấy.
Viết lại lịch sử để bảo vệ một niềm tin
Sau khi rời Fed, Greenspan viết nhiều hơn. Trong số đó, Chủ nghĩa tư bản Mỹ, cuốn sách ông viết cùng Adrian Wooldridge, là tác phẩm đáng chú ý nhất nếu muốn hiểu ông nhìn nước Mỹ như thế nào sau những tranh cãi lớn nhất đời mình.
Cuốn sách không chỉ kể lại lịch sử kinh tế Mỹ. Greenspan và Wooldridge muốn giải thích vì sao Mỹ trở thành nền kinh tế năng động nhất thế giới; vì sao quốc gia này liên tục sản sinh các tập đoàn khổng lồ, các làn sóng đổi mới và những ngành công nghiệp làm thay đổi toàn cầu.
Từ đường sắt, dầu mỏ, thép, ngân hàng đến ô tô, máy tính, internet và công nghệ hiện đại, cuốn sách dựng lại một nước Mỹ lớn lên nhờ tinh thần khởi nghiệp, quyền sở hữu, cạnh tranh, thị trường vốn sâu rộng và khả năng chấp nhận phá hủy cái cũ để mở đường cho cái mới.
Ở tầng sâu hơn, đây cũng là nỗ lực của Greenspan nhằm bảo vệ niềm tin nền tảng sau năm 2008. Ông dường như muốn nói: khủng hoảng có thể rất nghiêm trọng, bất bình đẳng có thể rất nhức nhối, bong bóng có thể gây tổn thất khổng lồ, nhưng tất cả vẫn không đủ để phủ định logic cốt lõi đã làm nên sức mạnh kinh tế Mỹ.
Vì sao nên đọc cuốn sách lúc này?
Chủ nghĩa tư bản Mỹ đáng đọc vì cuốn sách đặt lại một câu hỏi còn nguyên tính thời sự: điều gì làm nên sức mạnh thật sự của nước Mỹ?
Câu trả lời không nằm ở một chính phủ hoàn hảo, một thị trường hoàn hảo hay một giới tinh hoa luôn đúng. Nước Mỹ lớn lên từ va đập giữa doanh nghiệp và nhà nước, đổi mới và độc quyền, cạnh tranh và tài chính hóa, khát vọng làm giàu và những chu kỳ đổ vỡ. Chính các động lực ấy tạo ra sức bật Mỹ. Chính chúng cũng nhiều lần khiến Mỹ phải trả giá.
Giá trị của cuốn sách nằm ở chỗ Greenspan và Wooldridge không biến chủ nghĩa tư bản Mỹ thành một huyền thoại phẳng lặng. Họ cho thấy thịnh vượng không đến từ sự ổn định tuyệt đối, mà từ khả năng liên tục tái phân bổ nguồn lực: vốn chảy sang ý tưởng mới, lao động chuyển sang ngành mới, doanh nghiệp yếu bị thay thế, công nghệ mới phá vỡ trật tự cũ.
Đây là một hệ thống khắc nghiệt, nhưng chính sự khắc nghiệt ấy buộc xã hội phải chuyển động.
Greenspan đặc biệt đáng chú ý vì ông không đứng ngoài quan sát cỗ máy này. Ông từng ngồi ở trung tâm của nó, từng điều tiết nó, từng tin sâu sắc vào nó, rồi cũng chứng kiến nó tạo ra một trong những cuộc khủng hoảng lớn nhất lịch sử hiện đại.
Vì thế, đọc Chủ nghĩa tư bản Mỹ không phải để ca ngợi nước Mỹ một chiều. Đọc cuốn sách này là để hiểu một nghịch lý sâu hơn: nước Mỹ không mạnh vì hệ thống của nó luôn đúng, mà vì hệ thống ấy đủ linh hoạt để sống sót sau những lần sai rất lớn, rồi dùng chính năng lượng của thị trường, doanh nhân và đổi mới để tự sửa mình.
Mời các bạn đón đọc…
- Khổ sách: 16 x 24 cm
- Số trang: 528
- Giá sách: 368.000 VNĐ (bìa mềm), 468.000 VNĐ (bìa cứng), miễn phí ship toàn quốc.
Trân trọng
Ban Biên tập
