Iran, Mackinder và cuộc chiến giành quyền kiểm soát lục địa Á-Âu
13/03/26
Cuộc tấn công vào Iran không chỉ là một đợt leo thang quân sự ở Trung Đông, mà còn có thể được đọc như một nước cờ địa chính trị lớn trong cuộc tranh giành quyền kiểm soát không gian Á-Âu.
Cuộc tấn công hiện nay của Mỹ và Israel vào Iran đang làm rung chuyển không chỉ Trung Đông mà cả bàn cờ quyền lực của thế giới. Giá dầu vượt 100 USD/thùng, vận tải qua eo Hormuz chao đảo, còn giới đầu tư buộc phải định giá lại hàng loạt rủi ro: năng lượng, lạm phát nhập khẩu, bảo hiểm hàng hải, tỷ giá và chi phí vốn. Đây không còn là tin chiến sự đơn thuần, mà chính là cú sốc địa chính trị có thể đi thẳng vào chi phí và tăng trưởng.
Hơn một thế kỷ trước, Halford Mackinder (1861-1947), nhà địa lý chính trị người Anh, đã đưa ra một lăng kính gần như được viết cho thời điểm này. Ông thường được xem là một trong những người đặt nền móng cho địa chính trị hiện đại. Điều làm Mackinder nổi bật không phải là khả năng miêu tả bản đồ, mà là cách ông biến bản đồ thành công cụ giải thích quyền lực: ai chiếm giữ vị trí nào, ai kiểm soát tuyến nào, và vì sao địa lý có thể định hình vận mệnh chính trị.
Học thuyết Heartland (Vùng trung tâm)
Năm 1904, Mackinder đưa ra ý tưởng Heartland. Theo ông, thế giới có một “World Island” (đảo thế giới) – tức khối Âu, Á, Phi – và bên trong đó là vùng lõi chiến lược nằm giữa lục địa Á-Âu. Trong thời đại đường sắt và sức mạnh trên bộ trỗi dậy, ông cho rằng ưu thế tuyệt đối của các cường quốc biển không còn là điều đương nhiên. Nếu một quyền lực đủ mạnh kiểm soát được vùng trung tâm ấy, họ có thể giành lợi thế quyết định trên toàn bộ “đảo thế giới”. Về sau, Mackinder cô đọng lập luận đó thành mệnh đề nổi tiếng: Đông Âu là cửa ngõ, Heartland là lõi, và kiểm soát lõi ấy đồng nghĩa với việc nắm ưu thế trên đại lục lớn nhất hành tinh.
Từ đầu thế kỷ 20, các cường quốc chuyên chế – từ nước Đức thời Kaiser Wilhelm II đến Liên Xô – đều nuôi tham vọng thống trị bằng cách chiếm giữ những vị trí then chốt trong vùng trung tâm chiến lược ấy. Ngược lại, các cường quốc biển nằm ngoài khơi, trên hết là Anh và Mỹ, tìm cách giữ thế cân bằng ở Á-Âu để ngăn bất kỳ quyền lực lục địa nào áp đảo toàn bộ siêu lục địa. Những cuộc cạnh tranh hiện nay của Mỹ với Trung Quốc, Nga và Iran có thể được nhìn như vòng tiếp theo của chính ván cờ đó. Nếu một trật tự quốc tế mới do các cường quốc chuyên chế áp đặt thành hình, Mỹ và các nước phương Tây sẽ bước vào thời kỳ bất an hơn nhiều.
Dưới lăng kính Mackinder, Mỹ đánh Iran không chỉ vì hồ sơ hạt nhân, quan hệ đồng minh với Israel hay các đợt trả đũa quân sự trước mắt. Ở tầng sâu hơn, Iran nằm ở vị trí bản lề giữa Trung Đông, Trung Á và vùng Vịnh; đồng thời áp sát eo Hormuz, nơi đi qua phần quan trọng của thương mại năng lượng toàn cầu. Iran không phải Heartland theo nghĩa cổ điển, nhưng là cánh cửa phía nam của không gian Á-Âu, nơi sức mạnh lục địa gặp đòn bẩy năng lượng. Với một cường quốc biển như Mỹ, vấn đề không chỉ là đánh bại một đối thủ, mà là ngăn một mắt xích chiến lược biến dầu mỏ, tuyến biển và chiều sâu lục địa thành công cụ ép buộc. Nói gọn hơn: trong logic Mackinder, Washington không muốn để bất kỳ quyền lực nào khóa chặt cánh cửa phía nam của “đảo thế giới”.
Vì sao Mỹ - Israel đánh Iran là lúc này?
Câu trả lời hợp lý nhất là Washington có thể đang nhìn thấy một “cửa sổ chiến lược”. Đầu năm 2026, Mỹ tiến hành chiến dịch nhằm bắt giữ Nicolás Maduro tại Venezuela, cho thấy ngưỡng sử dụng sức mạnh cưỡng bức của Nhà Trắng đã thay đổi rõ rệt. Ở phía bên kia đại lục, chiến sự Nga - Ukraine vẫn tiếp diễn, trong khi các nỗ lực dàn xếp do Mỹ làm trung gian chưa tạo ra đột phá; mà theo Mackinder, Đông Âu lại chính là cửa ngõ đi vào Heartland. Cùng lúc đó, nội bộ quân đội Trung Quốc tiếp tục chao đảo sau các đợt thanh lọc tướng lĩnh cấp cao, buộc Bắc Kinh phải lặp lại thông điệp về “trung thành chính trị” trong quân đội giữa lúc chiến dịch chống tham nhũng lan rộng.
Khi đối thủ lục địa lớn nhất của Mỹ ở châu Âu còn bị níu chân tại Ukraine, còn đối thủ lớn nhất ở châu Á vẫn bận xử lý bất ổn trong thượng tầng quân sự, Washington có thể tính rằng đây là thời điểm thuận lợi hơn để đánh vào mắt xích Iran mà chưa phải đối mặt ngay với một phản ứng phối hợp trên toàn bộ vành đai Á-Âu. Đây chính là kiểu tư duy mà Mackinder hẳn sẽ nhận ra: không nhất thiết đánh ở nơi ồn ào nhất, mà đánh ở nơi có thể làm đổi thế cân bằng của cả đại lục.
The Eurasian Century
Chính vì vậy, cuốn The Eurasian Century: Hot Wars, Cold Wars, and the Making of the Modern World (Thế kỷ Á-Âu: Chiến tranh nóng, chiến tranh lạnh và sự hình thành thế giới hiện đại) của Hal Brands đáng để đọc vào lúc này. Tác giả Hal Brands cho rằng chỉ khi hiểu sâu địa lý chiến lược của Á-Âu, ta mới nhìn rõ những đường nét thật sự của cạnh tranh và xung đột trong thế giới hôm nay. Cuốn sách lý giải cách các cuộc cách mạng trong công nghệ và chiến tranh, cùng sự trỗi dậy của những hệ tư tưởng chinh phục độc hại, đã biến Á-Âu thành trung tâm của địa chính trị thế kỷ 20 – và vì sao những cuộc đấu tranh xoay quanh siêu lục địa ấy sẽ tiếp tục định hình thế kỷ 21.
Cuốn sách dự kiến được Times Business phát hành quý 2.2026.
Mời các bạn đón đọc…
