Khi tiền không còn tạo ra tăng trưởng
18/09/26
Hệ thống tài chính toàn cầu chưa bao giờ lớn đến vậy, nhưng nhiều nền kinh tế vẫn thiếu vốn dài hạn cho nhà máy, hạ tầng, năng lượng và công nghệ. Nghịch lý ngày càng rõ, tiền không biến mất, nhưng ngày càng nhiều tiền kiếm lợi từ tài sản và nợ thay vì tạo ra năng lực sản xuất mới.
Tiền đi đâu khi không vào nhà máy?
Trong mô hình ngân hàng truyền thống, dòng tiền có chức năng khá rõ. Ngân hàng huy động tiết kiệm rồi cho doanh nghiệp vay để mở rộng nhà máy, mua thiết bị, tuyển lao động và tăng sản lượng. Vì vậy, tiền nhàn rỗi quay trở lại vòng sản xuất.
Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ 20, quan hệ này bắt đầu thay đổi. Thay vì giữ khoản vay trên bảng cân đối và theo dõi người vay trong nhiều năm, ngân hàng có thể tạo khoản vay, chứng khoán hóa rồi bán cho nhà đầu tư khác. Dòng tiền ngày càng đi qua thị trường thứ cấp, quỹ đầu tư, công cụ phái sinh và hệ thống ngân hàng bóng tối.
Lợi nhuận có thể được tạo ra từ biến động giá tài sản, đòn bẩy hay giao dịch tài chính mà không cần mở rộng năng lực sản xuất. (chi tiết)
Vấn đề không nằm ở việc thị trường tài chính kiếm lợi nhuận. Câu hỏi xuất hiện khi nhà máy cần 10–15 năm mới đạt hiệu quả phải cạnh tranh với tài sản có thể đem lại mức sinh lời hấp dẫn chỉ sau vài quý.
Đường sắt, điện lưới, công nghiệp vật liệu, công nghệ lõi hay chuyển đổi năng lượng đều cần lượng vốn rất lớn và thời gian hoàn vốn dài. Nếu tiền luôn chọn nơi sinh lời nhanh nhất, nền kinh tế có thể dư thanh khoản nhưng vẫn thiếu vốn kiên nhẫn.
Khi tài sản an toàn trở thành công cụ đầu cơ
Sự dịch chuyển này thể hiện ngay tại nơi được xem là an toàn nhất của hệ thống tài chính toàn cầu: thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ.
Nhờ thanh khoản cao và được chấp nhận rộng rãi làm tài sản thế chấp, trái phiếu chính phủ Mỹ không chỉ là nơi trú ẩn. Chúng còn trở thành nền móng cho các chiến lược giao dịch sử dụng đòn bẩy lớn.
Năm 2025, tài sản ròng của các quỹ phòng hộ khoảng 5.400 tỷ USD, nhưng tổng mức phơi nhiễm danh nghĩa sau khi tính đòn bẩy được ước tính khoảng 35.000 tỷ USD. Chỉ 10 quỹ lớn nhất đã chiếm khoảng 40% con số này. (chi tiết)
Tháng 9/2019, rủi ro từng lộ rõ khi thị trường repo Mỹ đột ngột căng thẳng. Lãi suất cho vay qua đêm có lúc gần 10%, buộc Fed phải bơm hàng chục tỷ USD mỗi ngày để khôi phục thanh khoản.
Nghịch lý nằm ở việc tài sản công an toàn nhất thế giới trở thành tài sản thế chấp cho hoạt động đầu cơ tư nhân. Khi chiến lược thành công, lợi nhuận thuộc về nhà đầu tư. Khi hệ thống căng thẳng đủ lớn, ngân hàng trung ương (NHTW) phải can thiệp để bảo vệ ổn định tài chính.
Tiền vẫn chuyển động rất nhanh. Tuy nhiên, tốc độ chuyển động của tiền không đồng nghĩa với việc thêm nhà máy, đường điện hay công nghệ mới được hình thành.
Nơi cần vốn nhất phải trả giá cao nhất
Ở các nước đang phát triển, vấn đề diễn ra theo hướng khác: vốn dài hạn thường quá đắt.
Những nền kinh tế phát hành đồng tiền mạnh có thể vay bằng chính đồng tiền riêng, tiếp cận thị trường thanh khoản sâu và được NHTW hỗ trợ trong khủng hoảng. Nhiều nước nghèo lại phải vay bằng ngoại tệ, chịu biến động tỷ giá và phụ thuộc mạnh vào tâm lý nhà đầu tư quốc tế. Khi dòng vốn đảo chiều, chi phí vay thường tăng đúng lúc nền kinh tế cần tiền nhất. (chi tiết)
Biến đổi khí hậu làm nghịch lý này sâu hơn.
Những quốc gia dễ tổn thương trước lũ lụt, hạn hán, nước biển dâng cũng cần nhiều vốn nhất để đầu tư lưới điện, năng lượng sạch và hạ tầng chống chịu. Nhưng rủi ro cao lại khiến nhà đầu tư đòi lợi suất lớn hơn.
Chi phí vốn cho công nghệ carbon thấp tại nhiều nước châu Phi có thể cao hơn gấp đôi Úc hoặc Canada và gần gấp ba Tây Âu. (chi tiết)
Khi ngân sách phải dành ngày càng nhiều tiền trả lãi, phần dành cho điện, đường, trường học, y tế và công nghiệp hóa bị thu hẹp. Vì vậy, nợ không chỉ lấy đi thu nhập hiện tại. Nợ làm giảm khả năng xây dựng năng lực sản xuất trong tương lai.
Tiền không thể thay thế năng lực sản xuất
Nền kinh tế không trở nên giàu chỉ vì thu hút được thêm vốn.
Tiền chỉ tạo ra thay đổi dài hạn khi được chuyển thành kỹ năng, doanh nghiệp, công nghệ, nhà cung ứng, máy móc và hạ tầng. Những năng lực này lại có tính tích lũy rất cao.
Quốc gia đã sản xuất chip, ô tô và thiết bị điện có nền tảng thuận lợi hơn để bước sang xe thông minh, robot hay công nghệ năng lượng. Nước chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô phải vượt khoảng cách lớn hơn nhiều.
Nghiên cứu lịch sử về cấu trúc thương mại cho thấy những nền kinh tế có độ phức tạp sản xuất cao hơn từ hơn một thế kỷ trước thường vẫn giữ vị trí cao hơn hiện nay. Trong bộ dữ liệu nghiên cứu, cơ cấu xuất khẩu quá khứ có thể giải thích hơn một nửa khác biệt GDP/người ngày nay. (chi tiết)
Điều này không có nghĩa lịch sử quyết định tất cả. Hàn Quốc, Đài Loan hay Trung Quốc cho thấy quốc gia hoàn toàn có thể thay đổi vị trí trong hệ thống sản xuất toàn cầu.
Tuy nhiên, họ không làm điều này chỉ bằng thu hút tiền. Họ xây nhà máy, đào tạo kỹ sư, phát triển nhà cung ứng và dành vốn dài hạn cho quá trình nâng cấp công nghiệp.
Năng lực sản xuất tạo ra năng lực sản xuất.
Tiền chỉ là phương tiện.
Hệ thống tài chính đang phục vụ ai?
Vì vậy, câu hỏi lớn không phải thế giới có đủ tiền hay không.
Tiền có rất nhiều. Các quỹ đầu tư quản lý hàng nghìn tỷ USD. Thị trường trái phiếu toàn cầu có quy mô khổng lồ. Tài chính xanh liên tục tạo thêm quỹ và sản phẩm mới. Ngân hàng trung ương có thể bơm hàng trăm tỷ USD khi thị trường căng thẳng.
Câu hỏi là tiền được thiết kế để đi đâu.
Nếu vốn dài hạn luôn phải cạnh tranh với lợi nhuận ngắn hạn, hạ tầng và công nghiệp sẽ thiếu đầu tư. Nếu nước nghèo phải trả lãi cao hơn nước giàu để xây cùng một nhà máy điện sạch, tài chính xanh có thể tái tạo chính khoảng cách phát triển mà nó muốn thu hẹp. Nếu tài sản an toàn trở thành nền móng cho đòn bẩy tài chính, thị trường lớn hơn chưa chắc đồng nghĩa nền kinh tế khỏe hơn.
Với các quốc gia đang công nghiệp hóa, mục tiêu không thể chỉ là huy động thêm bao nhiêu vốn. Quan trọng hơn là mỗi đồng vốn tạo ra thứ gì sau 10 hay 20 năm.
Hệ thống tài chính mạnh không phải hệ thống nơi tiền chuyển động nhiều nhất. Nó phải là hệ thống có khả năng đưa vốn tới những nơi tạo ra năng lực sản xuất mà nền kinh tế cần.
Khi tiền ngày càng giỏi tạo ra nhiều tiền hơn nhưng ngày càng kém tạo ra nhà máy, hạ tầng và công nghệ mới, câu hỏi đáng lo nhất có lẽ là hệ thống tài chính đang phục vụ nền kinh tế, hay nền kinh tế đang ngày càng phải phục vụ hệ thống tài chính?
Trân trọng,
Ban Biên tập
