Khi tầm nhìn đối mặt thực tế bảng cân đối tài sản quốc gia
12/06/26
Ả rập Saudi đang qua giai đoạn kể chuyện bằng các siêu dự án để tiến vào giai đoạn khó hơn: chọn ưu tiên, kiểm soát dòng tiền, hạ nhiệt bất động sản và biến tham vọng quốc gia thành năng lực thực thi.
Trong nhiều năm, Ả rập Saudi được nhắc đến như một quốc gia đang cố thoát khỏi số phận dầu mỏ bằng những hình ảnh lớn: Neom, The Line, thành phố trượt tuyết giữa sa mạc, World Cup, du lịch Biển Đỏ, golf, trò chơi điện tử, trí tuệ nhân tạo, các tòa nhà biểu tượng và những đại dự án đủ sức khiến thế giới phải nhìn lại.
Nhưng mọi tầm nhìn, dù hoành tráng đến đâu, cuối cùng đều phải đi qua một nơi rất ít lãng mạn: phòng kế toán.
 |
| Mohammed bin Salman, thái tử Ả rập Saudi tại Washington. Kế hoạch và tham vọng của thái tử phát triển nhanh hơn khả năng tài chính của nước nhà. Ảnh: Haiyun Jiang/The New York Times |
Một thập niên sau khi Thái tử Mohammed bin Salman công bố Vision 2030 với lời hứa chấm dứt “cơn nghiện” dầu mỏ, Ả rập Saudi đang bước vào giai đoạn tỉnh táo hơn. Không phải vì họ từ bỏ tham vọng. Ngược lại, vương quốc này vẫn muốn tái cấu trúc nền kinh tế, mở cửa xã hội, xây dựng ngành du lịch, tài chính, thể thao, giải trí và công nghệ. Tuy nhiên, họ bắt đầu nhận ra một điều: tiền dầu mỏ không còn là tấm séc vô hạn, quỹ tài sản quốc gia không thể tài trợ mọi biểu tượng, và mỗi dự án muốn tồn tại phải chứng minh nó là “phải có”, không chỉ là “nên có”.
Từ giấc mơ lớn đến danh sách ưu tiên
Trong giai đoạn đầu, Vision 2030 cần biểu tượng. Một quốc gia bảo thủ, phụ thuộc vào dầu, đóng kín với du lịch và giải trí quốc tế cần những hình ảnh đủ mạnh để phá vỡ trí tưởng tượng cũ. MBS đã làm điều đó. Phụ nữ tham gia nhiều hơn vào lực lượng lao động. Cảnh sát tôn giáo gần như biến mất khỏi đời sống thường nhật. Riyadh bắt đầu được định vị như trung tâm kinh doanh khu vực. Các tập đoàn quốc tế được khuyến khích đặt trụ sở. Saudi không còn muốn chỉ là vương quốc dầu mỏ; họ muốn là thị trường, điểm đến, nền tảng vốn và trung tâm quyền lực mới của Trung Đông.
Nhưng sau giai đoạn biểu tượng là giai đoạn chọn lọc.
Khi giá dầu không còn thuận lợi như trước, ngân sách chịu áp lực, chiến tranh và bất ổn khu vực làm tăng chi phí an ninh, mọi tham vọng buộc phải trở lại với câu hỏi: dự án nào tạo giá trị thật? Dự án nào chỉ tạo tiếng vang? Dự án nào kéo được dòng tiền, việc làm, năng lực công nghiệp, du lịch và vốn tư nhân? Dự án nào chỉ tiêu thụ ngân sách?
Quỹ Đầu tư Công Ả rập Saudi, PIF, được xem như cỗ máy tài chính của Vision 2030. Với quy mô khoảng 1.000 tỷ USD, PIF từng là biểu tượng cho khả năng làm lớn, làm nhanh, làm khác. Nhưng ngay cả một quỹ khổng lồ cũng phải học cách phân biệt giữa “phải có” và “nên có”. Một số dự án biểu tượng bị hoãn, đánh giá lại hoặc giảm ưu tiên. (chi tiết)
Bất động sản: từ cơn sốt tài sản đến bài toán nhà ở
Bất động sản là một trong những trụ cột quan trọng của Vision 2030. Saudi cần nhà ở cho dân số đô thị đang tăng, cần khách sạn cho du lịch và hành hương, cần văn phòng cho các tập đoàn quốc tế, cần đô thị mới để kể câu chuyện hiện đại hóa. Và chính vì vậy, bất động sản cũng là nơi các mâu thuẫn của chuyển đổi hiện rõ nhất.
Riyadh từng nóng lên nhanh chóng khi việc làm, đầu tư, dự án và trụ sở doanh nghiệp đổ về thủ đô. Giá nhà và tiền thuê tăng mạnh. Nếu để thị trường đi theo quán tính đầu cơ, Saudi có thể rơi vào nghịch lý quen thuộc: xây rất nhiều nhưng nhà ở thực vẫn xa tầm với; đất giao dịch sôi động nhưng nguồn cung sử dụng thật không tăng đủ; đô thị trở nên hào nhoáng nhưng chi phí sống làm suy yếu khả năng thu hút nhân lực.
Vì thế, Riyadh đang dùng bộ công cụ khá thực dụng: phát hành khoảng 40 tỷ USD trái phiếu bất động sản từ nay đến năm 2030, phát triển sukuk địa ốc, giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng, đánh phí đất chưa phát triển, áp phí lên bất động sản bỏ trống có thể tới 5% giá trị tòa nhà, đóng băng tiền thuê tại Riyadh trong 5 năm, tăng cấp phép xây dựng và thúc đẩy nguồn cung nhà ở thực.
Thông điệp chính sách khá rõ: bất động sản không được phép chỉ là kênh găm tài sản. Đất phải được đưa vào sử dụng. Nhà phải được xây thành sản phẩm hoàn chỉnh. Dòng vốn phải đi vào nguồn cung thật, không chỉ xoay vòng trong kỳ vọng giá đất.
Điểm đáng chú ý là Saudi không chống tài chính hóa bất động sản. Ngược lại, họ đang tài chính hóa bài bản hơn: trái phiếu, sukuk, tái cấp vốn, thị trường thế chấp, nhà đầu tư quốc tế. Khác biệt nằm ở mục tiêu. Tài chính không được dùng chỉ để thổi giá tài sản; nó phải kéo thị trường về nhà ở, thanh khoản dài hạn và khả năng chi trả. (chi tiết)
Hai thánh địa và bài toán vốn có giới hạn
Một câu chuyện khác tinh tế hơn: Makkah và Madinah, hai thánh địa linh thiêng nhất của Hồi giáo, đang dần đi vào tầm ngắm của vốn toàn cầu. Saudi muốn mở rộng kênh tiếp cận cho nhà đầu tư nước ngoài vào các công ty niêm yết liên quan tới bất động sản tại hai thành phố này. Đây không phải câu chuyện địa ốc thông thường. Đây là bài toán cân bằng giữa vốn, đức tin, chủ quyền và năng lực quản trị đô thị.
Dòng cầu ở Makkah và Madinah có nền tảng đặc biệt. Hajj và Umrah không phải du lịch theo mùa mốt. Với người Hồi giáo, hành hương là nghĩa vụ tôn giáo, khát vọng tinh thần và trải nghiệm đời người. Saudi đặt mục tiêu thu hút 30 triệu người hành hương Umrah mỗi năm vào năm 2030. Khi tầng lớp trung lưu Hồi giáo tại Đông Nam Á, Nam Á, châu Phi và vùng Vịnh tiếp tục tăng, nhu cầu lưu trú, di chuyển, chăm sóc y tế, bán lẻ và dịch vụ số quanh hành hương sẽ còn mở rộng.
Nhưng càng là tài sản đặc biệt, càng không thể mở cửa thiếu kiểm soát. Ở đây, nhà đầu tư không chỉ mua khách sạn, căn hộ dịch vụ hay trung tâm thương mại. Họ bước vào một không gian có ý nghĩa tôn giáo, chính trị và xã hội rất sâu. Saudi cần vốn quốc tế, nhưng không thể để vốn quốc tế định nghĩa lại linh hồn của hai thánh địa. Đây là bài toán khó hơn nhiều so với phát triển một khu du lịch ven biển. (chi tiết)
Vision 2030 cho thấy chuyển đổi quy mô lớn cần 5 thứ. Thứ nhất, một câu chuyện đủ mạnh để huy động xã hội và vốn. Thứ hai, bộ máy đủ quyền lực để phá quán tính cũ. Thứ ba, thị trường vốn đủ sâu để tài trợ các dự án dài hạn. Thứ tư, năng lực chọn lọc để dừng các dự án không còn hợp lý. Và thứ năm, kỷ luật minh bạch để xã hội hiểu vì sao tiền được rót vào nơi này, không phải nơi kia.
Thiếu điều thứ năm, mọi tầm nhìn lớn đều dễ trượt sang mộng lớn.
Cuốn sách cho tuần mới
Để hiểu sâu hơn về Ả rập Saudi, Times Business giới thiệu cuốn Tầm nhìn hay Ảo vọng - Ả rập Saudi trước ngã rẽ lịch sử của David Rundell.
Cuốn sách không chỉ kể câu chuyện về dầu mỏ, hoàng gia hay Trung Đông. Cuốn sách đưa người đọc đi từ Ibn Saud, người thống nhất các bộ tộc và đặt nền móng cho nhà nước Saudi hiện đại, đến thời Quốc vương Salman và Thái tử Mohammed bin Salman, khi Vision 2030 trở thành nỗ lực cải cách toàn diện: giảm phụ thuộc vào dầu mỏ, mở rộng khu vực tư nhân, thu hút vốn quốc tế, cải tổ bộ máy nhà nước và tái định nghĩa khế ước xã hội với thế hệ trẻ.
Điểm đáng đọc nhất cuốn sách không nằm ở sự xa lạ của Trung Đông, mà ở tính gần gũi của bài toán quản trị: làm sao chuyển đổi một tổ chức lớn mà không làm đứt gãy tính chính danh; làm sao cân bằng giữa truyền thống và đổi mới; làm sao kiểm soát đặc quyền nội bộ, chống tham nhũng, chọn người kế vị, giữ kỷ luật tài chính và mở đường cho mô hình tăng trưởng mới.
Tầm nhìn hay Ảo vọng không tung hô Ả rập Saudi, cũng không nhìn vương quốc này bằng định kiến. Đây là cuốn sách về quyền lực, cải cách và cái giá của chuyển đổi. Câu hỏi Saudi đặt ra rất gần: khi mô hình cũ vẫn còn tạo tiền, liệu tổ chức có đủ can đảm và kỷ luật để xây mô hình mới trước khi quá muộn?
Tầm nhìn lớn là cần thiết. Nhưng trong kinh doanh cũng như trong quốc gia, tầm nhìn chỉ trở thành hiện thực khi nó chịu được phép thử của dòng tiền, năng lực thực thi và thời gian.
THÔNG TIN ẤN BẢN
Bản bìa mềm:
- Khổ sách: 16 x 24 cm
- Số trang: 500
- Giá sách: 277.900 VNĐ (miễn phí ship toàn quốc)
Mời các bạn đón đọc…
Đặt mua sách: tại đây.
Trân trọng
Ban biên tập
