Canh bạc điện gió của Trung Quốc bắt đầu sinh lời
06/05/26
 |
| Năm ngoái, năng lượng gió chiếm 10% tổng lượng điện của Trung Quốc, tỷ lệ đang tăng khoảng 1 điểm phần trăm mỗi năm. |
Khi chiến tranh tại Iran đe dọa làm nghẽn nguồn cung dầu khí từ Vịnh Ba Tư, Trung Quốc đang tận dụng thời điểm này để mở rộng vị thế trong ngành điện gió toàn cầu. Trên khắp nước này, các tua-bin gió phủ kín những đỉnh đồi, kéo dài hàng km trong các sa mạc phía tây. Điện được truyền qua các đường dây siêu cao áp, đi hàng nghìn km tới những cụm nhà máy khát năng lượng dọc bờ biển.
Năm ngoái, Trung Quốc lắp đặt công suất điện gió mới nhiều gấp ba lần phần còn lại của thế giới cộng lại, trong khi xuất khẩu tua-bin cũng tăng mạnh. Trọng tâm của ngành điện gió toàn cầu đã dịch chuyển rõ rệt. Sáu nhà sản xuất tua-bin gió lớn nhất thế giới hiện đều là doanh nghiệp Trung Quốc, thay vị thế từng thuộc về các công ty châu Âu và những tên tuổi như General Electric.
Cuộc chiến tại Iran khiến khoản đầu tư dài hạn của Bắc Kinh vào điện gió trông càng có tính toán. Các nước láng giềng châu Á, vốn phụ thuộc nhiều vào dầu khí Trung Đông, đang chật vật tìm nguồn nhiên liệu. Trong khi đó, Trung Quốc, với kho dự trữ lớn và lưới điện hiện đại, có vị thế tốt hơn để chịu đựng cú sốc năng lượng.
Sự tương phản với Mỹ rất rõ. Dưới thời Tổng thống Donald Trump, chính sách năng lượng quay lại ưu tiên dầu và khí đốt. Trong sáu tuần qua, chính quyền Trump đã xúc tiến chi gần 2 tỷ USD để bồi hoàn cho các công ty năng lượng vì từ bỏ kế hoạch xây trang trại gió ngoài khơi. Nhóm năng lượng tái tạo hàng đầu cũng cho biết chính quyền đã làm đình trệ hơn 150 dự án điện gió bằng cách kéo dài các đánh giá quân sự vốn từng được xem là thủ tục thông thường.
Mỹ là nhà sản xuất dầu khí lớn nhất thế giới, có dư địa dựa vào nhiên liệu hóa thạch. Trung Quốc không giống vậy. Là nước nhập khẩu năng lượng lớn nhất, Bắc Kinh muốn giảm mức độ phơi nhiễm trước rủi ro địa chính trị, vì an ninh quốc gia, ổn định kinh tế và biến đổi khí hậu.
Điện gió cần kiên nhẫn và Trung Quốc có đủ
Khác với điện mặt trời có thể triển khai khá nhanh, điện gió đòi hỏi quy hoạch dài hạn. Mỗi tháp tua-bin cần nền móng bê tông lớn. Quá trình lắp đặt phụ thuộc vào thời tiết lặng gió tại chính các khu vực nhiều gió. Ở Trung Quốc, trang trại điện mặt trời lớn có thể dựng lên chưa đầy một năm, trong khi dự án điện gió có thể mất tới ba năm.
Chính vì vậy, thành công của Trung Quốc không phải kết quả của cú bùng nổ nhất thời. Đây là thành quả của nhiều năm đầu tư có chủ đích, từ sản xuất thiết bị, xây lưới truyền tải đến quy hoạch các cụm điện gió xa trung tâm tiêu thụ.
Bắc Kinh hiện tăng tốc xây điện gió ngoài khơi, nơi gió ổn định hơn và gần các trung tâm tiêu thụ ven biển hơn so với các tua-bin trong sa mạc. Các dự án đầu tiên tương đối đơn giản, đặt ở vùng triều hoặc vùng nước nông gần Weifang và Yancheng ở miền bắc duyên hải Trung Quốc. Nhưng quy mô và độ khó đang tăng lên. Tháng trước, China Huaneng Group, một trong năm nhà phát điện lớn của Trung Quốc, hoàn tất dự án điện gió ngoài khơi sâu nhất nước này. Cụm tua-bin mới nằm cách bờ biển Yantai khoảng 70 km, ở vùng nước sâu 55 m.
Việc mở rộng này gần như không gặp phản kháng đủ mạnh để làm chậm dự án, nhờ sự hậu thuẫn quyết liệt của chính phủ. Người dân địa phương vẫn phàn nàn. Người phụ nữ sống gần khu tua-bin ở vùng triều gần Yancheng nói tiếng ồn khá lớn, tua-bin chạy liên tục từ khoảng 4h chiều đến 4h sáng, ảnh hưởng đến giấc ngủ. Nhưng trong hệ thống chính trị Trung Quốc, các phản đối như vậy ít có khả năng chặn dự án.
Năm ngoái, điện gió cung cấp 10% điện năng của Trung Quốc, tỷ trọng này đang tăng khoảng một điểm phần trăm mỗi năm. Than đá vẫn chiếm hơn một nửa sản lượng điện, nhưng tỷ trọng đang giảm vài điểm phần trăm mỗi năm. Với nền kinh tế khổng lồ và nhu cầu điện liên tục tăng, tốc độ chuyển dịch này có ý nghĩa rất lớn.
Xuất khẩu tăng nhanh, phương Tây lo ngại
Không chỉ xây trong nước, Trung Quốc đang đẩy mạnh xuất khẩu thiết bị điện gió. Năm 2025, xuất khẩu tua-bin và linh kiện sang Liên minh châu Âu tăng 66%, trong khi xuất khẩu sang các nước đang phát triển thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường tăng 74%.
Các nhà sản xuất Trung Quốc, dẫn đầu bởi Envision Energy, cũng đang giành chỗ đứng tại Ấn Độ. Đây là một trong những thị trường điện gió lớn nhất thế giới, cạnh tranh với Mỹ cho vị trí thứ hai sau Trung Quốc. Envision hiện đã trở thành đối thủ đáng gờm của Suzlon Energy, nhà sản xuất tua-bin gió chủ lực của Ấn Độ, ngay trên sân nhà của công ty này.
Căng thẳng tại Iran và giá dầu khí tăng đã thúc đẩy nhu cầu điện gió. Đơn hàng tua-bin toàn cầu tăng mạnh trong mùa xuân, nối tiếp mức tăng 40% năm 2025. Việt Nam đã hủy kế hoạch xây nhà máy điện khí lớn để tập trung vào điện gió và điện mặt trời.
Làn sóng này phần lớn do các nhà sản xuất Trung Quốc thúc đẩy, cả trong nước lẫn tại các thị trường đang phát triển. Đối thủ nước ngoài lớn nhất là Vestas của Đan Mạch đang gặp khó vì tua-bin Trung Quốc có giá cạnh tranh hơn. Một phần lợi thế đến từ việc đồng NDT vẫn yếu so với euro, khiến hàng Trung Quốc rẻ hơn ở nước ngoài.
Chính sách công nghiệp tạo ra người khổng lồ
Hai thập niên trước, ngành điện gió nằm trong tay các hãng ngoài Trung Quốc như Vestas, General Electric, Enercon của Đức, Gamesa của Tây Ban Nha và Suzlon của Ấn Độ. Năm 2005, bước ngoặt đến khi Bắc Kinh ban hành chỉ thị yêu cầu các trang trại gió tại Trung Quốc phải mua ít nhất 70% thiết bị trong nước. Cơ quan kế hoạch kinh tế cảnh báo dự án không đạt tỷ lệ này sẽ không được phê duyệt.
Các công ty nước ngoài phản ứng bằng cách xây nhà máy tại Trung Quốc. Gamesa, khi đó nắm 30% thị phần, nội địa hóa gần như toàn bộ sản xuất. Đến năm 2009, tua-bin bán tại Trung Quốc của Gamesa được lắp ráp với 95% linh kiện Trung Quốc. Công ty đào tạo hơn 500 nhà cung ứng Trung Quốc sản xuất linh kiện theo thiết kế Tây Ban Nha. Nhưng chính các nhà cung ứng ấy nhanh chóng phục vụ các đối thủ nội địa mới nổi. Ngành điện gió Trung Quốc bùng nổ, thị phần Gamesa rơi xuống 3%.
Năm 2009, Mỹ khiếu nại yêu cầu nội địa hóa của Trung Quốc vi phạm cam kết WTO. Bắc Kinh bỏ quy định này không lâu sau đó, nhưng nhanh chóng nghiêng sân chơi theo cách khác, xác định điện gió là ngành chiến lược và ưu ái doanh nghiệp nội. Các trang trại gió Trung Quốc dần ngừng mua từ nhà máy của hãng nước ngoài. Thập niên kế tiếp, nhiều công ty ngoại đóng văn phòng bán hàng, chuyển nhà máy tại Trung Quốc sang phục vụ xuất khẩu.
Bắc Kinh cũng rót trợ cấp cho doanh nghiệp nội địa. Khi Ming Yang Smart Energy, hiện là nhà sản xuất tua-bin gió lớn thứ ba thế giới, niêm yết năm 2010, bản cáo bạch cho biết công ty nhận được đất và các ưu đãi chính sách từ chính quyền địa phương. Hồ sơ cũng cho thấy một số chính quyền đô thị chỉ mua tua-bin của Ming Yang.
Rào cản chính trị đang nổi lên
Khi Trung Quốc vươn ra nước ngoài, phản ứng chính trị ngày càng mạnh. Các nhà sản xuất Trung Quốc gặp khó hơn khi bán tua-bin hoàn chỉnh tại châu Âu, dù vẫn thành công hơn trong việc bán linh kiện cho các hãng châu Âu. Tháng 3, chính phủ Anh chặn Ming Yang lắp đặt tua-bin gió tại vùng biển Anh, viện dẫn lo ngại an ninh quốc gia. Bộ Thương mại Trung Quốc chỉ trích quyết định này, nói rằng nó không có lợi cho phát triển kinh tế địa phương hay phúc lợi của người dân Anh.
Liên minh châu Âu cũng mở điều tra chống trợ cấp với sản phẩm từ Goldwind Science & Technology, nhà sản xuất tua-bin lớn nhất thế giới và do nhà nước Trung Quốc kiểm soát. Nếu kết luận sơ bộ về trợ cấp vi phạm quy tắc thương mại dẫn tới thuế quan, Bắc Kinh có thể đáp trả.
Sau khi thống trị pin mặt trời, Trung Quốc đang tiến rất gần tới vị thế tương tự trong điện gió. Chiến lược trợ cấp, bảo hộ thị trường, xây chuỗi cung ứng nội địa và mở rộng xuất khẩu đã giúp Bắc Kinh tạo ra ngành công nghiệp có quy mô vượt xa đối thủ. Khi thế giới ngày càng bất ổn về năng lượng, khoản đặt cược dài hạn ấy đang bắt đầu sinh lời.
shared via nytimes,
