Trung tâm dữ liệu phơi bày bài toán quyền lực của lưới điện Mỹ
03/09/26
 |
| Trung tâm dữ liệu của Google ở khu vực gần Pryor, Oklahoma. Ảnh: Xpda |
Hóa đơn tăng, nhưng AI không phải nguyên nhân duy nhất
Giá điện tại Mỹ hiện ở mức cao kỷ lục. Năm 2025, các công ty điện lực đề nghị tăng giá tổng cộng 31 tỷ USD; khoảng 1/6 hộ gia đình chậm thanh toán hóa đơn. Đến tháng 6, chi phí năng lượng tăng xóa sạch 18 tháng tăng lương của người lao động Mỹ.
Làn sóng trung tâm dữ liệu khiến áp lực thêm rõ rệt. Sau nhiều thập niên nhu cầu điện gần như đi ngang, dự kiến đến năm 2023, phụ tải cực đại được tăng 103–197 GW, trong đó trung tâm dữ liệu là nguồn tăng lớn nhất. Tại Pennsylvania, nơi các dự án phát triển mạnh, hóa đơn điện bình quân tăng 13%/năm. Vì vậy, không ngạc nhiên khi 65% người Mỹ phản đối xây trung tâm dữ liệu mới.
Tuy nhiên, thay vì trở thành nguyên nhân chính, AI chỉ làm lộ rõ vấn đề cũ: trong nhiều thập kỷ, lưới điện Mỹ luôn thiếu cơ chế đủ mạnh giúp lập kế hoạch, điều phối và đầu tư trước khi nhu cầu xuất hiện.
Từ độc quyền điều tiết đến thị trường phân mảnh
Điện lực Mỹ vốn chưa bao giờ là thị trường hoàn toàn tự do. Các công ty điện lực tư nhân được trao độc quyền theo địa bàn, nhưng phải chịu sự kiểm soát giá của các ủy ban tiểu bang.
Thời New Deal, Washington tiến xa hơn: Đạo luật Công ty Mẹ Tiện ích Công cộng năm 1935 phá vỡ hệ thống tập đoàn điện lực kiểu kim tự tháp; chính phủ liên bang tiến hành xây dựng năng lực quy hoạch, tài trợ thủy điện, truyền tải và điện khí hóa nông thôn. Ngày nay, các định chế như Cơ quan Quản lý Thung lũng Tennessee (TVA) hay Cơ quan Quản lý Điện lực Bonneville vẫn tồn tại.
Từ cuối thập niên 1970, Mỹ chuyển dần sang cạnh tranh. Năm 1978, Đạo luật Chính sách Điều tiết Tiện ích Công cộng mở cửa cho nhà phát điện độc lập; sau đó ở nhiều bang, thị trường bán buôn và bán lẻ được tự do hóa, tách phát điện khỏi truyền tải và phân phối.
Kết quả không đúng như kỳ vọng. Giai đoạn 2000–2024, giá điện dân dụng của các công ty điện lực thuộc sở hữu nhà đầu tư tăng 93%, từ 8,53 lên 16,50 cent/kWh, và luôn cao hơn doanh nghiệp điện lực công. Năm 2025, các doanh nghiệp này giữ lại khoảng 15 cent/USD doanh thu dưới dạng lợi nhuận. Bên cạnh đó, các hộ khó khăn phải dành khoảng 16% thu nhập cho năng lượng, gấp hơn năm lần hộ có thu nhập trung vị.
Tại những bang tái cơ cấu, hộ gia đình hiện trả điện cao hơn khoảng 6% so với các bang duy trì mô hình điều tiết. Từ năm 2000–2002, khủng hoảng California gây thiệt hại 40–50 tỷ USD; năm 2021, bão mùa đông Uri khiến hơn 4,5 triệu hộ gia đình và doanh nghiệp Texas mất điện. Từ đó cho thấy điện lực mang đặc tính độc quyền tự nhiên: vốn đầu tư ban đầu lớn, nhu cầu phối hợp cao và thời gian hoàn vốn dài, khiến thị trường khó tự sản xuất đủ công suất.
Quy hoạch công, vốn rẻ hơn
Mỹ từng chứng minh mô hình mới có thể hoạt động. Cơ quan Điện lực New York hiện vận hành hơn 2.400km mạch truyền tải và cung cấp điện rẻ nhất bang. Trong 100 công ty điện lực lớn nhất Mỹ, TVA có giá bán lẻ thấp hơn khoảng 80%.
Texas cũng cho thấy vai trò của quy hoạch nhà nước. Năm 2005, bang đầu tư 7 tỷ USD xây hệ thống truyền tải tới các vùng giàu tài nguyên gió. Năm 2018, công suất điện gió tăng từ dưới 5GW lên gần 22GW, cơ quan vận hành lưới Texas ước tính dự án tiết kiệm cho khách hàng 2 tỷ USD/năm.
Các dẫn chứng trên cho thấy cần thành lập Cơ quan Điện lực Quốc gia có quyền quy hoạch, huy động vốn và trực tiếp xây dựng truyền tải, địa nhiệt, lưu trữ pin và điện hạt nhân. Trái phiếu được Bộ Tài chính bảo đảm có chi phí khoảng 5%, thấp xa mức lợi nhuận khoảng 9,7% doanh nghiệp điện lực trả cho cổ đông. Trong khi ngành điện chi khoảng 35 tỷ USD/năm cho truyền tải và dự kiến đến năm 2050, mở rộng mạng lưới lên 2,5–3,5 lần, chênh lệch chi phí vốn có khả năng tương đương hàng trăm tỷ USD.
“khế ước” mới với trung tâm dữ liệu
Khác với nhà máy truyền thống, các trung tâm dữ liệu tiêu thụ lượng điện khổng lồ nhưng tạo ra rất ít việc làm lâu dài. Trong khi đó, đến năm 2030, các tập đoàn công nghệ lớn dự kiến đầu tư 1.700 tỷ USD vào trung tâm dữ liệu toàn cầu. Điện chỉ chiếm 5–8% tổng chi phí xây dựng, nên các tập đoàn có khả năng phải trả thêm để đổi lấy nguồn điện ổn định và kết nối nhanh.
Thay vì chỉ buộc doanh nghiệp tự xây nguồn điện hoặc áp biểu giá riêng, cần có quy định về thuế tiêu thụ đặc biệt liên bang đánh vào điện dùng cho trung tâm dữ liệu. Với mức 1,5 cent/kWh (tương đương khoảng 15–30% giá điện cơ bản của trung tâm dữ liệu), trong 10 năm, khoản thu có thể đạt gần 100 tỷ USD.
Sau đó, nguồn tiền này sẽ được đưa vào Quỹ Tín thác Lưới điện, dùng cho truyền tải, hỗ trợ người trả tiền điện, đào tạo lao động và đầu tư năng lượng sạch. Cần chuyển chi phí mở rộng mạng lưới khỏi mô hình giá điện mang tính lũy thoái sang hệ thống tài chính công rộng hơn, đồng thời bảo đảm sự chắc chắn về quy định và khả năng tiếp cận điện cho các tập đoàn công nghệ.
Theo cách nhìn trên, sự bùng nổ trung tâm dữ liệu không tạo ra cuộc khủng hoảng lưới điện Mỹ; trí tuệ nhân tạo chỉ khiến vấn đề tồn tại hàng chục năm trở nên không thể trì hoãn: ai sẽ quy hoạch, tài trợ và chi trả cho hạ tầng điện của nền kinh tế mới.
shared via phenomenal world,
