Cú sốc năng lượng mới và trật tự điện hóa đang nổi lên
12/05/26
 |
| Sự phát triển mạnh mẽ của ngành sản xuất công nghiệp xanh toàn cầu trong vài năm gần đây được dẫn đầu bởi Trung Quốc, sau đó được nhiều quốc gia khác tham gia. Trên phạm vi toàn cầu, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính doanh số bán hàng hoặc nhu cầu chỉ bằng chưa đến một nửa công suất sản xuất của các nhà máy điện tử. Ảnh: Cơ quan Năng lượng Quốc tế |
Dầu khí từng là nền móng của hệ thống năng lượng và sản xuất toàn cầu. Nhưng sau bốn năm, qua hai cuộc chiến, niềm tin về dầu và khí đốt sẽ luôn sẵn có ở đúng nơi, đúng lúc và với mức giá chịu được đang bị lung lay nghiêm trọng. Cuộc chiến tại Iran, cùng những gián đoạn chuỗi cung ứng kéo dài, đang làm lộ rõ thực tế mới, các điều kiện địa chính trị từng giúp ổn định thế giới dựa trên nhiên liệu hóa thạch không còn được bảo đảm. Trong bối cảnh đó, điện hóa không chỉ là dự án khí hậu, mà đang trở thành lối thoát cấu trúc khỏi bất ổn năng lượng.
Sau hai tháng chiến tranh và gián đoạn nguồn cung, tình hình tại nhiều quốc gia châu Á và châu Phi trở nên cấp bách. Châu Âu và châu Mỹ cũng bị cuốn vào biến động. Các nước nhập khẩu dầu khí phải lựa chọn khó khăn: khí tự nhiên hóa lỏng nên được ưu tiên cho phát điện hay cho nhà máy phân bón? Khi các cuộc đấu giá nhiên liệu trở nên gay gắt, những nước không có tiềm lực tài chính sẽ phải trả giá bằng nạn đói gia tăng, tiền lương mất đi và nền kinh tế co lại.
Tác động của cuộc chiến không chỉ dừng ở dầu. Từ khí đốt dùng cho nấu ăn, phân bón, lưu huỳnh đến helium, cú sốc lần này một lần nữa cho thấy nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc vào những vật liệu cơ bản đến mức nào. Khi các mắt xích ấy đứt gãy, thiệt hại lan nhanh sang lương thực, công nghiệp, vận tải và đời sống hộ gia đình.
Cú sốc đầu tiên có lựa chọn tốt hơn
Điểm khác biệt lớn giữa cú sốc năng lượng hiện nay với thập niên 1970 hay năm 2022 là thế giới lần đầu có lựa chọn thay thế đủ mạnh. Các nhà phân tích tại Ember gọi đây là “cú sốc năng lượng đầu tiên có phương án vượt trội”.
Trước khi chiến tranh làm thị trường đảo lộn, điện hóa hàng loạt, năng lượng mặt trời, điện gió và lưu trữ bằng pin đã dần cạnh tranh được với nhiên liệu hóa thạch. Xe điện chiếm khoảng 1/4 doanh số ô tô mới. Máy bơm nhiệt và bếp từ ngày càng phổ biến. Khi kết hợp năng lượng sạch, lưu trữ và điện hóa, các quốc gia có thể giảm phụ thuộc vào dòng nhiên liệu nhập khẩu liên tục.
Ngay cả so với năm 2022, khi Nga tấn công Ukraine và gây áp lực lên thị trường dầu khí toàn cầu, công nghệ sạch hiện đã rẻ và sẵn hơn nhiều. Doanh số xe điện tăng gấp ba lần từ năm 2022-2025. Trong cùng giai đoạn, lưu trữ điện quy mô lưới tăng gần 10 lần lên 270 GW. Tây Ban Nha, Australia và Anh gần đây đã bắt đầu chứng kiến giá điện đỉnh được kiềm chế ngay cả khi nhu cầu tăng mạnh, nhờ năng lượng tái tạo và pin thay thế dần các nhà máy điện khí đắt đỏ chạy vào giờ cao điểm.
Với những nước không bị chặn bởi chiến tranh thương mại, năng lượng tái tạo và công nghệ lưu trữ đã đủ trưởng thành, rẻ và dễ tiếp cận. Vì vậy, điện hóa đang chuyển từ lựa chọn vì khí hậu thành chính sách bảo hiểm địa chính trị.
Vì sao các nước nhập khẩu nhiên liệu muốn thoát ra?
Khoảng 75% dân số thế giới sống ở các nước nhập khẩu ròng nhiên liệu hóa thạch. Nhóm này chi tổng cộng khoảng 1.700 tỷ USD/năm để nhập nhiên liệu. Khi niềm tin vào thị trường dầu khí toàn cầu suy giảm, nhiều chính phủ buộc phải tăng tốc các dự án năng lượng sạch và điện hóa.
Tháng 4, Pháp công bố 10 tỷ USD trợ cấp cho xe điện và máy bơm nhiệt. Một tháng trước đó, Tây Ban Nha đưa ra các biện pháp nhằm đẩy nhanh điện hóa, phát triển năng lượng tái tạo và lưu trữ. Việt Nam chuẩn bị cấm xe máy chạy xăng tại trung tâm Hà Nội và TP HCM; tập đoàn Vin bỏ kế hoạch xây cảng LNG để chuyển sang dự án tái tạo. Tháng 3, tại Nigeria, nhập khẩu pin mặt trời từ Trung Quốc cao hơn hơn 5 lần so với cùng kỳ năm trước.
Những ví dụ này cho thấy cú sốc năng lượng không chỉ khiến các nước lo lắng về giá dầu. Nó đang làm thay đổi cách các chính phủ nhìn về an ninh quốc gia. Nếu phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu đồng nghĩa với bị cuốn vào chiến tranh, phong tỏa, cạnh tranh vận tải và biến động tỷ giá, tự sản xuất điện từ gió, mặt trời và lưu trữ bằng pin trở thành kiểu chủ quyền mới.
Trung Quốc và trật tự “điện công nghệ”
Lựa chọn thay thế này tồn tại phần lớn nhờ Trung Quốc. Chính sách công nghiệp và năng lực sản xuất của Bắc Kinh đã làm cho điện hóa rẻ hơn, tốt hơn và dồi dào hơn. Trung Quốc hiện cung cấp phần lớn pin mặt trời được bán trên thế giới, phần lớn tế bào pin và gần 3/4 xe điện.
Động lực điện hóa của Trung Quốc chưa bao giờ chỉ là câu chuyện khí hậu. Đây là chiến lược năng lượng và công nghiệp. Bắc Kinh đã lo ngại rủi ro dầu mỏ sau chiến tranh Iraq năm 2003. Mô hình này xây nền tảng công nghiệp sạch trong nước để giảm lệ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, sau đó xuất khẩu khả năng chống chịu ấy ra thế giới.
Trong đại dịch, Trung Quốc chuyển trọng tâm khỏi mô hình tăng trưởng dựa vào bất động sản và hạ tầng nợ cao, sang “bộ ba mới” là pin, quang điện mặt trời và xe điện. Vấn đề của giai đoạn hiện nay không phải dư thừa công suất công nghệ sạch, mà là thiếu nhu cầu toàn cầu phối hợp. Cú sốc Hormuz đã đột ngột giải quyết vấn đề thiếu cầu đó.
Các nhà máy sản xuất pin mặt trời, điện gió và pin tại Trung Quốc mới vận hành khoảng một nửa công suất, nên có thể đáp ứng nhanh nhu cầu toàn cầu đang tăng. Ngoài Trung Quốc, năng lực sản xuất cũng mở rộng. Từ năm 2022, các công ty công nghệ điện hóa Trung Quốc đã đầu tư hơn 210 tỷ USD vào các cơ sở sản xuất pin mặt trời, pin và xe điện ở nước ngoài. Từ tháng 10, Trung Quốc bán ra nhiều linh kiện trung gian hơn tấm pin hoàn chỉnh, khi nhiều nước muốn tự sản xuất thay vì chỉ nhập khẩu.
Cú sốc thúc đẩy chuyển dịch nhanh hơn
Các cú sốc nguồn cung năng lượng thường thúc đẩy chuyển dịch nhanh hơn chính sách khí hậu, biến động tài chính hay tiến bộ công nghệ đơn lẻ. Chiến tranh, phong tỏa và cấm vận tạo ra cú sốc cung đủ lớn để hệ thống năng lượng thay đổi.
Kết quả của cú sốc Hormuz, đang lan sang phân bón, lương thực, lưu huỳnh và helium, sẽ là sự phá hủy nhu cầu với nhiên liệu hóa thạch. Một phần nhu cầu bị mất vì giá quá cao, nhưng phần khác sẽ bị thay thế vĩnh viễn bởi các nguồn năng lượng khác. Quá trình này chủ yếu do nhà nước dẫn dắt, vì hầu hết quốc gia sẽ tìm cách giảm phụ thuộc dầu khí nếu có thể.
Những nước đã có đà điện hóa sẽ tăng tốc. Tây Ban Nha là ví dụ rõ. Sau một thập niên xây dựng mạnh điện mặt trời và điện gió, năng lượng tái tạo hiện cung cấp hơn 40% điện của nước này. Madrid coi nguồn điện sạch giá rẻ là lợi thế để thu hút các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng rời khỏi những nước châu Âu phụ thuộc khí đốt và đang chịu giá điện tăng cao.
Những nước khác có thể đi chậm và rời rạc hơn, nhưng vẫn sẽ tiến về hệ thống nhiều điện hóa và tái tạo hơn. Ngay cả nơi nhà nước thiếu nguồn lực, người tiêu dùng cũng có thể tự dẫn dắt chuyển dịch. Pakistan là trường hợp điển hình. Sau khi Nga tấn công Ukraine, nước này chịu thiếu điện vì các chuyến LNG bị chuyển sang khách hàng châu Âu trả giá cao hơn. Hộ gia đình và doanh nghiệp Pakistan nhanh chóng tự lắp pin mặt trời và pin lưu trữ với tốc độ đáng kinh ngạc, tạo ra một trong những làn sóng điện mặt trời nhanh nhất thế giới. Theo ước tính, điều này giúp tiết kiệm 12 tỷ USD nhập khẩu LNG từ năm 2022-2026 và có thể tiết kiệm thêm 7 tỷ USD trong năm nay.
Người tiêu dùng thành lực lượng tự bảo hiểm
Khi mua pin mặt trời, bếp từ, xe điện và máy bơm nhiệt, người tiêu dùng không chỉ tiết kiệm hóa đơn. Họ đang tự bảo hiểm trước mất điện, giá nhiên liệu tăng và rủi ro địa chính trị. Tại Anh, Octopus Energy cho biết đơn hàng máy bơm nhiệt tăng gấp đôi chỉ trong một tháng. Đơn hàng xe điện và điện mặt trời cũng tăng ở nhiều nơi.
Ở nhiều nước châu Phi và một số nước châu Á, tổng công suất máy phát điện diesel tư nhân thậm chí vượt công suất lưới điện chính thức. Các máy phát này đang dần được thay bằng hệ thống mặt trời kết hợp pin. Đây là sức mạnh “siêu tác nhân” của người tiêu dùng: chuyển dịch diễn ra nhanh hơn chính sách và đầu tư công, buộc hệ thống năng lượng phải thích ứng.
Tuy nhiên, không phải mọi thứ đều thuận lợi. Lạm phát, chi phí vốn cao và hạn chế ngân sách có thể làm chậm đầu tư sạch. Một số nước châu Á có thể quay lại dùng than nhiều hơn. Chiến tranh khu vực có thể leo thang. Chuỗi cung ứng năng lượng sạch có thể bị đứt gãy. Các hiện tượng khí hậu cực đoan, trong đó có khả năng xuất hiện một El Niño lớn, có thể tạo thêm khủng hoảng lương thực và tài chính.
Với nhiều quốc gia, hệ thống mới phải được xây dựng trong khi hệ thống cũ vẫn vận hành. Các vấn đề giữa quá trình chuyển đổi sẽ kéo dài, đặc biệt ở các nước đang phát triển, nơi chi phí tài chính và sức ép tài khoản vãng lai rất lớn.
Mỹ có thể thành “hòn đảo năng lượng hóa thạch”
Sau cú sốc Ukraine năm 2022, từng có dự báo châu Âu sẽ quay lại nhiên liệu hóa thạch. Nhưng điều ngược lại xảy ra, năng lượng tái tạo tăng nhanh hơn. Đến năm 2024, điện gió ở châu Âu vượt điện khí. Doanh số máy bơm nhiệt tăng gấp đôi khi các chính phủ và hộ gia đình muốn thay khí Nga trong sưởi ấm.
Trong khi đó, chính phủ Mỹ lại đi ngược dòng, tìm cách khẳng định vị thế thống trị dầu và LNG, gọi hydrocarbon là nguồn cung “an toàn về địa chính trị”. Nhưng năm 2026 có ít quốc gia muốn tăng phụ thuộc vào nhập khẩu từ Mỹ. Nhiều nước châu Á đang mất niềm tin vào LNG, loại nhiên liệu từng được xem là tương lai của khu vực.
Dù Nhà Trắng nói về “thống trị năng lượng”, các công ty dầu Mỹ cũng không có kế hoạch tăng sản lượng đủ lớn để bù lượng dầu mất đi vì chiến tranh. Khảo sát của Dallas Fed cho thấy năm 2027, ngành dầu dự kiến sản lượng Mỹ chỉ tăng thêm 250.000 đến tối đa 500.000 thùng/ngày, tương đương khoảng 1/4 đến nửa điểm phần trăm tiêu thụ toàn cầu.
Trong ngắn hạn, chiến tranh có thể giúp nhà sản xuất dầu khí Mỹ tăng thu nhập xuất khẩu. Nhưng về dài hạn, chiến lược thống trị bằng nhiên liệu hóa thạch có thể tự làm suy yếu chính mình. Nó tạo ra biến động, bất an và gián đoạn, khiến nhà đầu tư, người tiêu dùng và chính phủ các nước càng muốn tìm lối thoát.
Khi nhiều nước giàu xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch như Na Uy hay UAE đã âm thầm khử carbon hệ thống năng lượng trong nhiều năm, nhiều nước nghèo đang nhảy cóc qua thời đại nhiên liệu hóa thạch bằng pin mặt trời và xe điện hai bánh, Mỹ có nguy cơ trở thành “hòn đảo năng lượng” lệ thuộc carbon. Cú sốc nguồn cung khổng lồ lần này có thể là khoảnh khắc trật tự năng lượng mới lộ rõ: thế giới điện hóa không còn là lựa chọn phụ, đây là con đường để các quốc gia giảm rủi ro, giành khả năng tự chủ và thoát khỏi bất ổn của dầu khí.
shared via phenomenalworld,
