Vì sao máy phát điện là biểu tượng của lưới điện thất bại?
20/05/26
Ở nhiều thành phố châu Phi, tiếng máy phát điện chạy dầu trở thành âm thanh quen thuộc của đời sống kinh tế. Đằng sau đó là nghịch lý lớn: chính sách giữ giá điện thấp để giúp người dân lại khiến lưới điện thiếu đầu tư, mất điện triền miên và buộc doanh nghiệp phải mua thứ điện đắt đỏ hơn nhiều từ máy phát diesel. Muốn kinh tế châu Phi tăng trưởng mạnh, điều cần không chỉ là điện rẻ, mà là điện đáng tin cậy.
Khi mất điện trở thành một phần đời sống
Ở Nigeria, mất điện không còn là sự cố bất thường. Theo Cục Thống kê Quốc gia Nigeria, lưới điện quốc gia chỉ hoạt động đầy đủ khoảng 7h/ngày. Khảo sát của Ngân hàng Thế giới với 2.916 doanh nghiệp Nigeria cho thấy các công ty chịu trung bình 32 lần mất điện mỗi tháng, mỗi lần kéo dài 11,6 giờ.
Nigeria là một trong những trường hợp nghiêm trọng nhất, song không phải ngoại lệ. Trên khắp châu Phi hạ Sahara, doanh nghiệp trung bình mất hơn một tuần mỗi tháng vì cúp điện. Khoảng 40% doanh nghiệp châu Phi xem thiếu điện là rào cản lớn đối với tăng trưởng.
Ở Ghana, nơi vấn đề nhẹ hơn, doanh nghiệp vẫn phải cho công nhân về nhà, sa thải nhân sự đắt đỏ hoặc tạm ngừng sản xuất khi điện chập chờn. Cửa hàng tạp hóa, khách sạn và nhà hàng không thể bảo quản thực phẩm nếu tủ lạnh lúc chạy lúc ngừng. Với doanh nghiệp, điện không chỉ là tiện ích; điện là điều kiện để tồn tại.
Thành phố chạy bằng máy phát diesel
Khi lưới điện không đáng tin, người dân và doanh nghiệp buộc phải tự tạo điện. Ở Nigeria, gần như mỗi con phố đều có dây điện kéo ra chiếc máy phát diesel đặt ngoài hẻm. Tiếng máy nổ, mùi khói và chi phí nhiên liệu trở thành một phần của đời sống đô thị.
Năm 2014, theo khảo sát của Ngân hàng Thế giới, 71% doanh nghiệp Nigeria dùng máy phát điện, và gần 1/2 hộ gia đình cũng vậy. Không ai thật sự thích máy phát; chúng đắt, ồn, bẩn, khó bảo trì và gây ô nhiễm.
Khói từ máy phát diesel ước tính giết khoảng 1.500 người Nigeria mỗi năm, làm hại thính giác và sức khỏe của những người sống gần đó, đồng thời góp phần khiến các siêu đô thị châu Phi có mức bụi mịn PM2.5 nguy hiểm.
Tuy nhiên, với nhiều người, máy phát vẫn là lựa chọn duy nhất. Pin chưa đủ để nhiều doanh nghiệp vận hành cả ngày. Điện mặt trời áp mái đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu rất lớn. Một máy phát 100 kVA – đủ để vận hành một ngân hàng nhỏ – có thể tốn khoảng 17.000 USD, khoản tiền đủ khiến nhiều doanh nghiệp không thể khởi sự.
Điện rẻ trên hóa đơn, đắt trong thực tế
Nhiều chính phủ châu Phi giữ giá điện thấp với mục tiêu dễ hiểu: giúp người nghèo tiếp cận điện. Ở các nước có thu nhập thấp hơn Mỹ hay Anh, điện nếu quá đắt sẽ nằm ngoài khả năng chi trả của nhiều hộ gia đình.
Tuy nhiên, chính sách giá thấp tạo ra vấn đề nghiêm trọng. Năm 2014, ở Nigeria, các công ty điện chỉ thu khoảng 0,06 USD cho mỗi kWh cung cấp, trong khi chi phí sản xuất và phân phối khoảng 0,20 USD; tức, họ lỗ trên từng đơn vị điện bán ra.
Công ty lỗ triền miên không có động lực và cũng không có năng lực để đầu tư thêm nhà máy, đường dây, thiết bị phân phối hay hệ thống giám sát. Mỗi khách hàng mới trở thành một gánh nặng. Càng bán nhiều điện, doanh nghiệp điện lực càng lỗ.
Kết quả là vòng luẩn quẩn: giá điện bị giữ thấp, công ty điện lực lỗ, chất lượng dịch vụ kém, mất điện kéo dài, chính phủ phải cứu trợ, rồi vòng lặp lại bắt đầu. Điều không bao giờ cải thiện trong chu kỳ là độ tin cậy của lưới điện.
“Thuế vô hình” đánh vào doanh nghiệp
Điện từ máy phát diesel cực kỳ đắt. Một máy phát nhỏ tạo ra điện với chi phí khoảng 0,44 USD/kWh – cao hơn giá bán lẻ điện lưới ở gần như mọi nơi trên thế giới.
Doanh nghiệp Nigeria có thể trả giá điện chính thức khoảng 0,09 USD/kWh khi lưới hoạt động. Tuy nhiên, vì các công ty phải chạy máy phát khoảng 59% thời gian làm việc, chi phí điện thực tế trung bình lên tới khoảng 0,24 USD/kWh. Con số gần gấp ba giá chính thức và gần gấp đôi mức doanh nghiệp Mỹ phải trả.
Tình trạng tương tự diễn ra ở nhiều nước khác. Giá điện điều chỉnh theo độ tin cậy, tức tính cả chi phí máy phát, là khoảng 0,45 USD/kWh tại Liberia, 0,22 USD ở Ghana và 0,17 USD ở Kenya. Nghịch lý là doanh nghiệp tại một số nước nghèo nhất thế giới lại trả tiền điện đắt hơn doanh nghiệp ở các nền kinh tế giàu.
Khoản chi này giống như loại thuế vô hình. Doanh nghiệp phải dành tiền cho nhiên liệu, bảo trì và mua máy phát thay vì tuyển thêm lao động, đầu tư máy móc, nghiên cứu sản phẩm hoặc mở rộng sản xuất. Nghiên cứu ước tính khoảng 400 doanh nghiệp Nigeria phá sản mỗi năm chỉ vì chi phí điện cao.
Lưới điện nhỏ không đủ giải bài toán đô thị
Nhiều tổ chức phát triển phương Tây tập trung vào giải pháp ngoài lưới, nhất là lưới điện nhỏ năng lượng mặt trời cho các làng nhỏ. Cách này có tác dụng ở những vùng xa nơi lưới điện quốc gia chưa thể vươn tới; sạch hơn máy phát diesel và có thể đem lại tác động nhanh.
Tuy nhiên, lưới điện nhỏ khó giải quyết vấn đề của các đô thị lớn như Lagos, Nairobi hay Accra. Ngân hàng Thế giới ước tính điện từ lưới điện nhỏ có chi phí quy dẫn khoảng 0,38 USD/kWh, gần bằng máy phát diesel và cao hơn nhiều so với điện lưới nếu hệ thống vận hành tốt.
Quy mô cũng là hạn chế lớn. Lưới điện nhỏ điển hình chỉ cung cấp đủ điện tương đương hai hộ gia đình
Tăng giá điện để giảm tổng chi phí
Giải pháp được đưa ra: cho phép giá điện lưới tăng đến mức công ty điện lực không còn lỗ. Nếu doanh nghiệp điện lực có thể thu đủ chi phí, họ mới có động lực đầu tư vào công suất, bảo trì và độ ổn định.
Với nhiều doanh nghiệp, trả nhiều hơn trên hóa đơn điện có thể vẫn rẻ hơn nhiều so với trả ít cho điện lưới nhưng phải chạy máy phát gần như cả ngày. Nếu tăng giá điện giúp giảm hoặc loại bỏ nhu cầu dùng diesel, tổng chi phí năng lượng có thể giảm.
Khó khăn nằm ở chính trị. Giá tăng trước, chất lượng cải thiện sau. Người nghèo có thể chịu thiệt trong giai đoạn chuyển tiếp. Năm 2020, khi Nigeria tăng giá điện, biểu tình nổ ra. Mức tăng cuối cùng được giữ lại, nhưng vẫn chưa đủ để các công ty điện đạt điểm hòa vốn.
Đây là nơi viện trợ phát triển có thể đóng vai trò lớn hơn. Thay vì chỉ tài trợ các dự án nhỏ ngoài lưới, các tổ chức quốc tế có thể giúp chính phủ bù đắp chi phí chuyển đổi, hỗ trợ hộ nghèo trả hóa đơn, cấp vốn đầu tư ban đầu và cải thiện hệ thống đo lường mất điện.
Không nước nào giàu lên với lưới điện chập chờn
Điện ổn định là điều kiện căn bản của công nghiệp hóa. Không quốc gia nào đạt mức thu nhập trung bình mà không có lưới điện đáng tin cậy.
Nghiên cứu về doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ ở bốn thành phố lớn của Ghana ước tính năng suất nước này có thể tăng 10% nếu điện ổn định. Nghiên cứu khác cho thấy tình trạng điện đắt và thiếu tin cậy có thể khiến tiền lương của người lao động Nigeria thấp hơn khoảng 20% so với tiềm năng.
Nói cách khác, loại bỏ mất điện có thể nâng mức sống của Nigeria tương đương thành quả tăng trưởng trong 15 năm. Chưa kể, không khí sạch, ít tiếng ồn và ít bệnh tật hơn sẽ là những lợi ích xã hội lớn mà các phép tính kinh tế thông thường chưa đo hết.
Châu Phi cần điện chạy được
Tắt hết máy phát điện sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Tăng giá điện cũng là quyết định khó khăn, nhất là với các hộ nghèo. Tuy nhiên, mỗi giờ điện lưới ổn định là thêm một giờ doanh nghiệp bớt đốt diesel, thành phố bớt ồn, không khí bớt độc và người lao động có thêm cơ hội tạo giá trị.
Châu Phi không còn phụ thuộc vào máy phát điện sẽ là châu Phi năng suất, sạch và hấp dẫn với đầu tư. Đây không phải giấc mơ xa xỉ, mà là nền tảng của phát triển.
Mỗi chiếc máy phát đang chạy vì lưới điện thất bại; và mỗi chiếc máy phát được tắt đi nhờ điện lưới ổn định sẽ là dấu hiệu cho thấy chính sách cuối cùng đi đúng hướng.
shared via wip,
