Từ đầu đạn hạt nhân thành điện sạch và bài học bị lãng quên
23/06/26
Ngày mưa lạnh tháng 11/2013, nhóm nhỏ quan chức Nga và Mỹ có mặt tại cảng St. Petersburg để tiễn con tàu Atlantic Navigator. Trên tàu là 40 thùng hình trụ chứa uranium từng nằm trong các đầu đạn hạt nhân Liên Xô. Vật liệu nguy hiểm ấy đã được pha loãng, chuyển từ uranium làm giàu cao, có thể dùng cho vũ khí, thành uranium làm giàu thấp, không còn phù hợp để gây nổ nhưng rất lý tưởng cho nhiên liệu lò phản ứng hạt nhân.
Chuyến hàng này chứa vật liệu tương đương khoảng 80 quả bom hạt nhân và đánh dấu hồi kết của một trong những chương trình hợp tác đáng chú ý nhất giữa Mỹ và Nga sau Chiến tranh Lạnh. Trong 18 năm, chương trình thường được gọi là Megatons to Megawatts (từ megaton thành megawatt), đã biến lượng uranium cấp vũ khí đủ cho khoảng 20.000 đầu đạn thành viên nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân Mỹ.
Kết quả thật khác thường. Trong suốt thời gian triển khai, nhiên liệu từ các đầu đạn Liên Xô cũ cung cấp khoảng 10% tổng lượng điện của Mỹ. Nói cách khác, trong gần hai thập niên, cứ 10 bóng đèn ở Mỹ sẽ có một bóng được thắp sáng bằng vật liệu từng thuộc về kho vũ khí hạt nhân Nga.
Ý tưởng xuất hiện đúng thời điểm
Người khởi xướng ý tưởng này là Thomas Neff, nhà vật lý làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế của MIT và là chuyên gia về thị trường uranium toàn cầu. Năm 1991, khi Liên Xô tan rã, Neff nhìn thấy nguy cơ khổng lồ. Chính quyền trung ương suy yếu, kinh tế sụp đổ, hàng chục nghìn đầu đạn hạt nhân nằm rải rác trong các nước cộng hòa cũ. Uranium cấp vũ khí được cất trong những cơ sở xuống cấp, trong khi nhiều kỹ sư, nhân viên hạt nhân không được trả lương đầy đủ.
Đây là cơn ác mộng phổ biến vũ khí hạt nhân. Vật liệu có thể bị đánh cắp, bán cho bên trả giá cao nhất hoặc rơi vào tay các tổ chức khủng bố. Những người có chuyên môn hạt nhân cũng có thể bị lôi kéo nếu không còn sinh kế.
Năm 1991, trong một bài viết trên tờ The New York Times, Neff đề xuất “thỏa thuận uranium lớn”. Mỹ có thể mua hoặc trao đổi để lấy uranium từ các đầu đạn Liên Xô, sau đó chuyển sang mục đích thương mại. Nga nhận được nguồn tiền rất cần thiết. Mỹ có nhiên liệu rẻ cho các nhà máy điện hạt nhân. Quan trọng hơn cả, nguy cơ vật liệu hạt nhân thất thoát được giảm mạnh.
Cơ chế biến bom thành nhiên liệu
Theo thỏa thuận được công bố năm 1992, chính phủ Mỹ cam kết mua lượng uranium đã pha loãng cố định hằng năm từ Liên bang Nga. Hai nước phối hợp với các doanh nghiệp thương mại để thực hiện. Tháng 6/1995, chuyến hàng đầu tiên đến cảng Baltimore.
Tại bốn “thành phố hạt nhân” từng tuyệt mật của Nga, kỹ thuật viên cắt các bộ phận vũ khí thành vụn kim loại, xử lý, tinh chế rồi pha trộn với uranium làm giàu thấp hơn. Mục tiêu là giảm mức làm giàu từ khoảng 90% xuống còn 3–5%, phù hợp cho lò phản ứng điện dân dụng.
Các chuyên gia Mỹ đến cơ sở Nga để giám sát, ghi chép, chụp ảnh và xác nhận quy trình. Phía Nga cũng được đến các cơ sở ở Mỹ để theo dõi. Qua nhiều năm, những cuộc kiểm tra này tạo ra niềm tin và trao đổi kỹ thuật giữa hai nước.
Đến khi chương trình kết thúc, Mỹ trả cho Nga khoảng 17 tỷ USD, nhưng đây là thỏa thuận thương mại, không phải khoản chi trực tiếp từ người nộp thuế. Với Nga, số tiền này giúp ổn định ngành hạt nhân và giữ chân đội ngũ kỹ thuật. Với Mỹ, chương trình đem lại nguồn điện ổn định, ít carbon và thắng lợi lớn về an ninh hạt nhân.
Có thể làm lại trong thời khủng hoảng khí hậu?
Ngày nay, ý tưởng biến vũ khí hạt nhân thành điện sạch trở nên hấp dẫn hơn vì hai cuộc khủng hoảng song song, nhu cầu điện tăng nhanh và áp lực giảm phát thải carbon. Điện hạt nhân không phải không có vấn đề, đặc biệt là chất thải phóng xạ lâu dài, nhưng vẫn là nguồn điện phát thải thấp. Nếu có thể giảm kho vật liệu hạt nhân cấp vũ khí đồng thời tạo thêm nhiên liệu cho lò phản ứng, lợi ích sẽ rất lớn.
Dù quan hệ Mỹ – Nga hiện ở mức tệ hại vì chiến tranh Ukraine, một số chuyên gia không loại trừ khả năng mô hình này có thể trở lại trong tương lai, có thể với Nga hậu chiến, với quốc gia khác, hoặc bằng cách Mỹ tự pha loãng một phần kho uranium cấp vũ khí.
Iran cũng là trường hợp được nhắc tới. Quốc gia này có lượng uranium làm giàu 60%, đủ để chế tạo nhiều quả bom nếu tiếp tục làm giàu. Phương án lý tưởng, dù rất khó về chính trị, là đưa vật liệu này ra khỏi Iran, pha loãng và dùng làm nhiên liệu hạt nhân dân sự.
Tiền lệ cho tương lai
Megatons to Megawatts không hoàn hảo. Một số người cho rằng chương trình góp phần làm ngành uranium nội địa Mỹ suy yếu, khiến Mỹ vẫn phụ thuộc vào Nga về làm giàu uranium nhiều năm sau đó. Nhưng xét trên quy mô giảm rủi ro hạt nhân và sản xuất điện, đây vẫn là tiền lệ hiếm có.
Không nổi tiếng như nhiều chính khách thời Chiến tranh Lạnh, nhưng ý tưởng của Thomas Neff đã giúp biến vật liệu chiến tranh thành năng lượng dân sự. Bài học lớn nhất của chương trình là điều từng bị xem là không tưởng vẫn có thể thành hiện thực nếu đúng thời điểm, đúng chuyên môn và đủ quyết tâm chính trị.
Trong thế giới vừa cần giảm phát thải, vừa cần giảm nguy cơ hạt nhân, câu hỏi không phải là mô hình ấy có từng khả thi không. Lịch sử đã chứng minh câu trả lời là có. Câu hỏi khó hơn là liệu thế giới hiện nay còn đủ trí tưởng tượng và lòng tin để làm điều này thêm một lần nữa không.
shared via noemamag,
