Mỹ muốn dùng plutonium cấp vũ khí làm nhiên liệu hạt nhân
27/05/26
 |
| Công việc xử lý vật liệu phóng xạ tại cơ sở chứa plutonium ở Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos năm 1978. Ảnh: Science Source |
Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang thúc đẩy kế hoạch cung cấp plutonium từ các đầu đạn hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh đã tháo dỡ cho doanh nghiệp tư nhân, để chuyển vật liệu này thành nhiên liệu cho nhà máy điện hạt nhân. Nếu hoàn tất, đây sẽ là lần đầu tiên chính phủ Mỹ cho phép khu vực tư nhân tiếp cận plutonium cấp vũ khí. Bộ Năng lượng Mỹ hiện có hơn 50 tấn plutonium dư thừa từ các chương trình vũ khí hạt nhân; trước đây, phần lớn số này dự kiến được pha loãng rồi chôn lấp.
Kế hoạch này gây tranh luận mạnh. Một số công ty khởi nghiệp hạt nhân cho rằng biến plutonium thành nhiên liệu là cách xử lý chất thải tốt hơn, đồng thời giúp giải quyết tình trạng thiếu nhiên liệu cho thế hệ lò phản ứng mới. Ngược lại, các chuyên gia chống phổ biến vũ khí hạt nhân cảnh báo plutonium có thể được dùng để chế tạo bom, mọi hoạt động chuyển giao cho doanh nghiệp cần được kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt.
Năm công ty được chọn đàm phán
Bộ Năng lượng Mỹ đã chọn năm công ty bước vào “đàm phán nâng cao” để có thể nhận plutonium dư thừa, gồm Oklo, Standard Nuclear, Exodys Energy, SHINE Technologies và Flibe Energy. Oklo, công ty điện hạt nhân tại California, dự kiến hợp tác với Newcleo, nhà phát triển lò phản ứng tiên tiến ở châu Âu.
Theo Oklo, thiếu nhiên liệu là một trong những nút thắt lớn nhất trong việc mở rộng điện hạt nhân. Nhiều doanh nghiệp đang phát triển lò phản ứng thế hệ mới, nhỏ hơn và được cho là dễ huy động vốn hơn lò phản ứng truyền thống. Nhưng phần lớn các lò này cần loại uranium làm giàu đặc biệt, gọi là HALEU, trong khi Mỹ đã mất nhiều năng lực làm giàu uranium trong những thập niên gần đây. Phần lớn uranium làm giàu cho nhà máy điện hạt nhân vẫn đến từ Nga.
Bộ Năng lượng Mỹ đang chi hàng tỷ USD để xây lại chuỗi cung ứng nhiên liệu trong nước, nhưng quá trình này cần nhiều năm. Vì vậy, Oklo và Newcleo đặt cược plutonium có sẵn có thể trở thành giải pháp tạm thời để đưa thêm điện hạt nhân lên lưới nhanh hơn. Caroline Dewitte, CEO của Oklo, nói plutonium “đã sẵn sàng”, vấn đề còn lại là chế tạo thành nhiên liệu.
Di sản khó xử lý từ Chiến tranh Lạnh
Plutonium không thường tồn tại trong tự nhiên. Đây là sản phẩm phụ của phản ứng phân hạch hạt nhân, quá trình vận hành các lò phản ứng. Trong thế kỷ 20, Mỹ sản xuất và tích trữ khoảng 100 tấn plutonium để dùng làm thành phần chính trong vũ khí hạt nhân. Sau Chiến tranh Lạnh, quân đội Mỹ tháo dỡ hàng nghìn đầu đạn, để lại lượng lớn plutonium dư thừa tại các cơ sở liên bang được bảo vệ nghiêm ngặt.
Đồng vị plutonium-239, loại dùng cho vũ khí, có độc tính cao nếu hít phải và có chu kỳ bán rã khoảng 24.000 năm. Vì vậy, xử lý vật liệu này luôn là bài toán an ninh, môi trường và tài chính kéo dài nhiều thập niên.
Trong những năm 2000, Mỹ từng tìm cách xây nhà máy tại Savannah River, bang South Carolina, để trộn plutonium với uranium, tạo thành nhiên liệu oxit hỗn hợp, gọi là MOX, dùng cho nhà máy điện hạt nhân. Nhưng dự án chậm tiến độ, đội chi phí và bị chính quyền Trump nhiệm kỳ đầu hủy năm 2018, khi tổng chi phí dự kiến vượt 50 tỷ USD.
Cùng năm đó, Bộ Năng lượng chuyển sang kế hoạch pha loãng 34 tấn plutonium để không thể dùng làm vũ khí, chôn tại New Mexico, với chi phí ước tính 20 tỷ USD. Nhưng kế hoạch này đổi hướng sau khi Trump ban hành các sắc lệnh nhằm tăng tốc xây dựng nhà máy điện hạt nhân tại Mỹ. Sắc lệnh yêu cầu Bộ Năng lượng xác định lượng plutonium do liên bang sở hữu và xem xét lại khả năng chuyển vật liệu này thành nhiên liệu.
Tham vọng hạt nhân và rủi ro an ninh
Chính quyền Trump đặt mục tiêu năm 2050 tăng gấp bốn lần quy mô đội nhà máy điện hạt nhân Mỹ. Với mục tiêu này, nhiên liệu trở thành vấn đề then chốt. Các công ty như Oklo cho rằng sử dụng plutonium giúp mở rộng nguồn cung nhiên liệu, giảm lượng chất thải hạt nhân tồn đọng.
Các doanh nghiệp nói họ có thể xử lý thách thức kỹ thuật và an ninh. Stefano Buono, CEO Newcleo, cho biết công ty muốn xây cơ sở chế tạo nhiên liệu tại Savannah River, gần địa điểm dự án MOX từng bị hủy. Ông cho rằng lần này có thể thành công vì được vận hành theo mô hình tư nhân và có khách hàng rõ ràng. Theo ông, nhà máy có thể sản xuất nhiều loại nhiên liệu hạt nhân, từ MOX đến nhiên liệu plutonium kim loại.
Tuy nhiên, những người phản đối cho rằng kế hoạch này có thể mở ra rủi ro nghiêm trọng. Làm việc với plutonium khó hơn uranium, cần hệ thống xử lý, thông gió và bảo vệ chuyên biệt. Vì plutonium có thể dùng làm bom, mức độ an ninh phải rất cao. Một phần vật liệu của chính phủ có thể vẫn nằm trong các đầu đạn chưa tháo dỡ, nên phải được xử lý và giải mật trước khi chuyển giao.
Một số nghị sĩ Dân chủ cũng phản đối. Họ cho rằng chuyển plutonium cho khu vực tư nhân làm dấy lên lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân, không hợp lý về kinh tế và có thể ảnh hưởng tới thế phòng thủ quốc gia. Scott Roecker, Phó chủ tịch Nuclear Threat Initiative, nói nhiều nước từng thử dùng plutonium làm nhiên liệu rồi kết luận rằng vật liệu này vẫn là gánh nặng cần xử lý vĩnh viễn.
Từ thập niên 1970, Mỹ từng khuyến khích các nước khác không tái xử lý chất thải hạt nhân vì lo ngại plutonium có thể bị chuyển sang chương trình vũ khí. Nếu Washington khôi phục việc dùng plutonium làm nhiên liệu dân sự, điều cấm kỵ lâu nay có thể bị phá vỡ. Tranh luận nằm ở chuyện xử lý chất thải hay thiếu nhiên liệu, ranh giới giữa mở rộng điện hạt nhân và kiểm soát nguy cơ phổ biến vũ khí.
shared via nytimes,
