Vì sao hóa đơn điện Mỹ tăng vọt nhưng lưới điện vẫn yếu?
25/05/26
Thời điểm hiện nay, nếu có điều đang khiến cử tri Mỹ giận dữ, đó là hóa đơn điện ngày càng đắt. Năm 2023, khoảng 70 triệu người trưởng thành ở Mỹ phải cắt giảm tiền ăn hoặc thuốc men để đủ khả năng trả hóa đơn tiện ích. Giá điện tăng nhanh hơn lạm phát chung, trong khi nhiều công ty điện lực vẫn liên tục xin tăng giá với lý do cần đầu tư cho độ tin cậy của lưới điện, thời tiết cực đoan, chi phí nhiên liệu, chuyển đổi năng lượng và hạ tầng cũ kỹ.
Lý do ấy không hoàn toàn vô căn cứ. Chiến tranh Iran khiến chi phí năng lượng tăng, thời tiết cực đoan đòi hỏi lưới điện phải bền bỉ hơn, nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu cũng tăng mạnh. Nhưng vấn đề là không phải mọi mô hình điện lực đều làm giá tăng như nhau. Các công ty điện thuộc sở hữu công không tăng giá nhanh như những công ty điện tư nhân niêm yết, vốn phải đáp ứng kỳ vọng của phố Wall. Điều này cho thấy vấn đề nằm ở chính mô hình kinh doanh của ngành điện lực tư nhân Mỹ.
Câu hỏi quan trọng là, nếu người dân đã trả nhiều tiền hơn trong nhiều năm, vì sao lưới điện Mỹ vẫn bị đánh giá là yếu, chậm mở rộng và không đủ đáp ứng nhu cầu mới? Tiền đã đi đâu?
NextEra mua Dominion và cuộc chơi của vốn
Câu hỏi này trở nên cấp bách hơn sau khi NextEra, công ty điện lực có trụ sở tại Florida, công bố thương vụ thâu tóm Dominion Energy trị giá 67 tỷ USD, thương vụ lớn nhất từng có trong ngành tiện ích. Hai công ty nói rằng thỏa thuận này sẽ giúp giảm chi phí điện và đẩy nhanh triển khai hạ tầng cho các trung tâm dữ liệu sử dụng năng lượng tái tạo. Nhưng phía sau những lời hứa ấy là logic khác, cách Mỹ định giá dịch vụ điện đang tạo động cơ để các công ty điện triển khai càng nhiều vốn càng tốt, dù hiệu quả thực tế không tương xứng.
Trong ngành điện lực, nhiều người tin rằng cứ có thêm vốn là sẽ có thêm điện, thêm lưới truyền tải và thêm độ tin cậy. Nhưng dữ liệu được chuyên gia Mark Ellis nêu ra cho thấy điều ngược lại, đầu tư tài chính tăng không đồng nghĩa với đầu tư thật sự hiệu quả vào lưới điện. Nói cách khác, người dân trả nhiều hơn, các công ty báo đầu tư nhiều hơn, nhưng hệ thống vẫn không được cải thiện đúng mức.
Trong 20 năm qua, Mỹ đã tăng chi tiêu cho hệ thống truyền tải điện lên gấp năm lần . Dưới thời Obama, chính phủ từng có gói kích thích lớn để hiện đại hóa lưới điện. Thế nhưng, Mỹ vẫn không xây dựng đủ các đường dây truyền tải điện cao áp liên bang, loại hạ tầng có thể đưa điện rẻ từ nơi dư thừa như vùng gió Great Plains hoặc nắng Tây Nam đến các trung tâm tiêu thụ lớn. Trung Quốc đã xây nhiều hơn Mỹ rất xa về truyền tải điện cao áp, nhờ đó di chuyển điện hiệu quả hơn và có chi phí rẻ hơn.
Mỹ chi nhiều nhưng không chi đúng chỗ
Điểm nghịch lý là Mỹ không thiếu chi tiêu. Vấn đề là tiền không chảy vào những dự án có hiệu quả hệ thống cao nhất. Thay vì xây các tuyến truyền tải điện cao áp xuyên bang, nhiều công ty điện lực đổ tiền vào các dự án nhỏ, cục bộ, gọi là “supplementals”. Ở khu vực Trung Đại Tây Dương, đầu tư vào các dự án nhỏ kiểu này tăng gấp 26 lần trong giai đoạn 2009–2023.
Những dự án cục bộ thường ít bị giám sát hơn, dễ được tính vào cơ sở vốn và cho phép công ty thu lợi nhuận từ khách hàng. Trong khi đó, các dự án truyền tải liên bang có thể đòi hỏi cạnh tranh, quy hoạch vùng và thẩm định phức tạp hơn. Với công ty điện tư nhân, dự án tốt nhất không nhất thiết là dự án giúp hệ thống rẻ hơn hay bền hơn, đó là dự án giúp họ triển khai nhiều vốn nhất với mức lợi nhuận được cơ quan quản lý cho phép.
Đây là điểm cốt lõi của mô hình điện lực tư nhân tại Mỹ. Công ty điện không kiếm tiền giống doanh nghiệp bình thường, tức bán hàng hóa với giá cao hơn chi phí. Hầu hết chi phí vận hành, từ đường dây, nhiên liệu, nhân viên đến nhiều khoản chi khác, được chuyển thẳng vào hóa đơn khách hàng. Phần lợi nhuận lớn nằm ở vốn đầu tư. Khi công ty xây nhà máy, đường dây truyền tải, đường dây phân phối hoặc đường ống, họ được hoàn vốn trong nhiều năm và được hưởng thêm tỷ suất lợi nhuận trên phần vốn đó.
Khi lợi nhuận đến từ việc tiêu nhiều vốn
Về nguyên tắc, các công ty điện phải được hưởng “lợi nhuận hợp lý” để có động lực đầu tư. Nhưng từ thập niên 1970, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu mà các công ty điện tư nhân được đảm bảo thường ở mức 9–11%, cao hơn đáng kể so với chi phí vốn trên thị trường. Trong khi lãi suất tiết kiệm tốt nhất chỉ khoảng 4%, các công ty điện có thể được bảo đảm mức sinh lời cao hơn nhiều nhờ cơ chế giá do cơ quan quản lý phê duyệt.
Điều này biến các công ty mẹ trong ngành tiện ích thành những định chế tài chính đặc biệt, vay vốn rồi triển khai vốn vào tài sản được quản lý, sau đó thu lợi nhuận cao từ khách hàng. Khi được thưởng vì tiêu nhiều vốn, họ có động lực “mạ vàng” hệ thống, thay cột, thay dây, mua thiết bị, làm dự án nhỏ, xây thứ không thật sự cần thiết hoặc không phải ưu tiên cao nhất. Họ có thể lãng phí 1.000 USD chỉ để tạo thêm 60 USD cho cổ đông, vì phần lớn chi phí cuối cùng vẫn được đưa vào hóa đơn điện.
Vì thế, vấn đề không chỉ là lợi nhuận quá mức. Một phần nghiêm trọng hơn là lãng phí. Tiền không nhất thiết hiện ra hết dưới dạng biên lợi nhuận cao, nó nằm trong các dự án kém hiệu quả, chi phí bị đội lên và lựa chọn đầu tư sai ưu tiên. Người dân vừa trả nhiều hơn, vừa nhận lại lưới điện không tốt hơn tương xứng.
Thương vụ NextEra – Dominion nói gì?
Thương vụ NextEra mua Dominion cho thấy rõ logic này. NextEra nói nhiều về trung tâm dữ liệu và năng lượng tái tạo, nhưng động lực sâu hơn là khả năng triển khai thêm vốn trong các thị trường được quản lý. Dominion chủ yếu kiếm lợi nhuận từ các hoạt động điện được quản lý tại Virginia, Bắc Carolina và Nam Carolina; NextEra chủ yếu dựa vào Florida Power & Light.
Dominion từng dự báo tăng trưởng lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu dài hạn khoảng 5–7%. Sau khi công bố thỏa thuận, NextEra nói có thể đạt 9%. Khoảng chênh này khó đến từ phép màu vận hành. Nhiều khả năng đến từ việc triển khai thêm vốn, đưa thêm tài sản vào cơ sở tính giá và cuối cùng tăng hóa đơn khách hàng.
Trong tài liệu gửi nhà đầu tư, NextEra nhấn mạnh hơn 80% hoạt động sau sáp nhập sẽ là kinh doanh được quản lý, với mức tăng trưởng vốn quản lý khoảng 11% tại bốn bang “có môi trường quản lý thuận lợi”. Nói cách khác, công ty đang khoe rằng họ có thể đầu tư nhiều hơn trong những bang có cơ quan quản lý dễ chấp nhận hơn.
Giải pháp nằm ở cơ chế lợi nhuận
Giải pháp không nhất thiết là cấm đầu tư hoặc phản đối mọi dự án hạ tầng điện. Mỹ cần nâng cấp lưới điện, mở rộng truyền tải và đáp ứng nhu cầu mới từ trung tâm dữ liệu, xe điện và chuyển đổi năng lượng. Nhưng nếu cơ chế lợi nhuận tiếp tục thưởng cho việc tiêu nhiều vốn thay vì tiêu đúng chỗ, càng đầu tư nhiều có thể càng lãng phí nhiều.
Đề xuất đang được thảo luận ở Pennsylvania là buộc các công ty điện huy động vốn trên thị trường và chỉ được thu hồi đúng chi phí vốn thực tế, thay vì được hưởng tỷ suất lợi nhuận cao hơn thị trường. Nếu lợi nhuận không còn được phóng đại, động lực đầu tư thừa, đầu tư sai và “mạ vàng” hệ thống sẽ giảm đi.
Vấn đề điện lực Mỹ vì vậy giống nhiều lĩnh vực khác như y tế. Người dân đổ ngày càng nhiều tiền vào hệ thống nhưng chất lượng không tăng tương xứng, thậm chí còn suy giảm. Tiền chảy vào trung gian tài chính, vào lãng phí, vào các cấu trúc quản lý bị chi phối bởi lợi ích cổ đông. Trước đây, lưới điện được vận hành bởi các kỹ sư với mục tiêu phục vụ phổ quát và biên an toàn. Ngày nay, hệ thống ngày càng bị điều khiển bởi các “kỹ sư tài chính” ưu tiên tỷ suất sinh lời trên vốn.
Nếu không sửa động cơ này, người Mỹ sẽ tiếp tục trả hóa đơn điện cao hơn, trong khi nguy cơ mất điện và lưới điện yếu vẫn không biến mất. Câu hỏi “tiền đi đâu” vì vậy không chỉ là lời than phiền của người tiêu dùng. Đây là câu hỏi trung tâm về mô hình độc quyền tiện ích đang biến hạ tầng xã hội thiết yếu thành cỗ máy tạo lợi nhuận và lãng phí.
shared via thebignewsletter,
