“Trả góp” trở thành xiềng xích: Vì sao người Mỹ thấy sở hữu ô tô ngày càng bất khả thi
17/03/26
 |
| Davine Greene, 24 tuổi, không thể tiếp tục trả tiền mua xe và đã phải nộp đơn xin phá sản. Ảnh: Josh Ritchie |
Một khoản trả góp 830 USD/tháng. Bảo hiểm 280 USD/tháng. Lốp, bảo dưỡng, sửa chữa – những hóa đơn đến đều như đồng hồ. Davine Greene, 24 tuổi, sinh viên điều dưỡng ở Florida, không hề trễ hạn. Nhưng sau 3 năm trả góp chiếc Kia K5 GT, gánh nặng nợ của cô phình lên hơn 80.000 USD (chưa tính nợ học). Tuần trước, cô nộp đơn phá sản. Cô nói: “Chiếc xe này là tai họa đời tôi.”
Câu chuyện của Greene không phải ngoại lệ. Nó là biểu hiện của một thị trường nơi ô tô – từng là công cụ sinh hoạt bình thường đang biến thành món hàng xa xỉ trá hình, được “bình thường hóa” bằng kỳ hạn dài, lãi suất cao và một chuỗi chi phí ăn theo.
Ba gọng kìm siết cùng lúc: giá xe, lãi vay và chi phí sở hữu
Khủng hoảng không nằm ở một con số. Nó nằm ở tổng chi phí để sở hữu xe. Giá xe tăng mạnh từ thời đại dịch khi đứt gãy chuỗi cung ứng làm sản lượng giảm, còn hãng xe chuyển trọng tâm sang mẫu có biên lợi nhuận cao. Lãi vay tăng vì mặt bằng lãi suất cao. Lãi suất trung bình cho khoản vay xe mới kỳ hạn 60 tháng từ ngân hàng đạt 7,22% (tháng 11, theo Fed). Chi phí sở hữu (bảo hiểm, xăng, sửa chữa, bảo dưỡng) tăng nhanh đến mức chỉ riêng “nuôi xe” cũng đã thành áp lực thường trực.
Navy Federal Credit Union cho biết tổng chi phí sở hữu xe đã tăng hơn 40% so với tháng 1/2020. Nghĩa là ngay cả khi bạn “mua được xe”, bài toán chưa kết thúc, nó mới bắt đầu.
Trả góp phình to: ngưỡng 1.000 USD/tháng không còn hiếm
Cú sốc dễ thấy nhất là khoản trả góp hàng tháng. Theo Edmunds, khoản trả góp trung bình cho xe mới đã lên 774 USD/tháng vào tháng 1, tăng từ 588 USD vào tháng 1/2021.
Đáng ngại hơn, phần “đuôi phân phối” đang dài ra: hơn 20% người vay mua xe mới cuối năm ngoái chấp nhận trả trên 1.000 USD/tháng – mức kỷ lục. Đây là cách thị trường hợp thức hóa sự đắt đỏ: không hạ giá, mà kéo dài kỳ hạn và đẩy người mua vào nghĩa vụ nặng hơn, lâu hơn.
Chỉ cần giá xăng tăng do chiến tranh Iran, gánh nặng lại chồng thêm một lớp. Tổng thống Trump nói sẵn sàng chịu giá cao vì “ưu tiên chiến lược”. Nhưng hộ gia đình không mua xăng bằng ưu tiên chiến lược. Họ mua bằng tiền mặt.
Khi “Whac-a-Mole inflation” bào mòn tầng lớp trung lưu
Heather Long (kinh tế trưởng tại Navy Federal) gọi đây là kiểu lạm phát “đập chuột chũi”: bạn vừa xử lý xong một khoản, khoản khác lại đội lên. Rất khó lập kế hoạch, và khiến người thu nhập trung bình luôn trong trạng thái căng dây: không biết thứ gì sẽ tăng giá tiếp theo – bảo hiểm, lốp, công sửa, hay lãi vay.
Hệ quả là nợ xấu xe tăng. TransUnion cho biết tỷ lệ khoản vay xe quá hạn từ 60 ngày trở lên lên 1,45% trong quý 3, cao hơn gần 28% so với ba năm trước. Xe bị thu hồi tăng. Nhiều người đổi xe trong tình trạng âm vốn – xe đáng giá thấp hơn khoản nợ còn lại.
Joseph Yoon (Edmunds) nói thẳng: lãi suất phải giảm rất mạnh mới làm khoản trả góp hạ đáng kể; còn kỳ vọng giá xe giảm theo “tiền lệ lịch sử” thì không nên đặt. Nói cách khác: người mua khó trông chờ phép màu.
Thoát bằng cách nào?
Khi xe mới trở nên ngoài tầm, người Mỹ xoay đủ cách nhưng cách nào cũng đắt theo kiểu riêng.
- Đi Uber thay xe: Angelica Akins, 32 tuổi, trợ lý điều dưỡng nuôi 5 con, mất động cơ chiếc Chevrolet Equinox 2011. Không đủ tiết kiệm và điểm tín dụng, cô hoãn mua xe và dùng dịch vụ gọi xe để đi làm. Chi phí khoảng 1.000 USD/tháng, đi lại mất 2 giờ/ngày. Cô làm thêm để tiết kiệm nhưng chỉ dành dụm được khoảng 2.500 USD – chưa bằng nửa mục tiêu. Cuối cùng, cô phải dọn về ở với mẹ để giảm tiền thuê và rút ngắn quãng đường.
- Giữ xe cũ lâu hơn: tuổi trung bình xe lưu thông ở Mỹ gần 13 năm (Kelley Blue Book). Antoine Rhodes, 34 tuổi, thợ làm tóc, không còn trả góp vì xe đã trả xong nhưng bị bào bởi xăng, sửa chữa và bảo hiểm. Anh dừng chạy DoorDash/Uber để giảm xăng và hao mòn.
- Bỏ bảo hiểm: Đây là lựa chọn nguy hiểm nhưng đang lan rộng. Năm 2023, tỷ lệ tài xế không bảo hiểm tăng lên hơn 15% từ khoảng 11% năm 2019 (Insurance Research Council). JD Power ghi nhận xu hướng tương tự cuối 2025. Khi nhiều người bỏ bảo hiểm, phần còn lại phải trả phí cao hơn vì rủi ro được “chia” lên toàn hệ thống. Và ai gây tai nạn khi không bảo hiểm có thể rơi vào phá sản giống như một phiên bản khác của “bẫy trả góp”.
Ngành xe cũng chịu áp lực: xe rẻ biến mất, thị trường dựa vào người giàu
Không chỉ người mua khổ, đại lý cũng bắt đầu hụt hơi. Doanh số nhích nhẹ tháng 1 nhưng giảm hơn 3% tháng 2. Sedan giá mềm vốn là cửa vào của người mua lần đầu đang biến mất khi các hãng lớn như GM, Ford, Stellantis cắt nhiều mẫu “entry-level”. Tồn kho đại lý GM chỉ còn khoảng một nửa so với trước.
Giới phân tích dự báo doanh số Mỹ có thể giảm xuống khoảng 16 triệu xe năm 2026 (từ 16,3 triệu năm 2025), một phần vì thuế quan của ông Trump lên xe mới và linh kiện làm giá tăng và buộc hãng xe phải tính lại chuỗi cung ứng.
Thị trường vẫn “chống đỡ” được vì người giàu gánh phần lớn nhu cầu: nhóm hộ thu nhập từ 150.000 USD/năm trở lên hiện chiếm 43% doanh số xe mới (tăng từ khoảng 1/3 năm 2019, theo Cox Automotive). Trong khi đó, nhóm thu nhập thấp giảm tỷ trọng mua xe xuống khoảng 1/4 , từ hơn 1/3 năm 2019.
Erin Keating (Cox Automotive) kết luận: khi cần hơn 30 tuần thu nhập trung vị để mua một chiếc xe mới trung bình, giao thông cá nhân chuyển từ “nhu cầu gia đình” thành món chi tiêu tùy ý. Với hàng triệu người, “tùy ý” nghĩa là “không mua”.
Điểm mù bán hàng và cái giá của “cầm chìa khóa rồi”
Trường hợp của Davine Greene cho thấy một cơ chế tâm lý mà thị trường dựa vào: người mua bị kéo qua “điểm không quay đầu”. Cô nói đại lý báo khoản trả góp khoảng 400 USD, nhưng cuối cùng thành 830 USD. Khi đó cô đã cầm chìa khóa và đã tưởng tượng cuộc sống mới. Đó là khoảnh khắc thị trường thắng: cảm xúc lấn át bảng tính.
Giờ đây, sau phá sản, Greene chỉ mong một chiếc xe có trả góp 400 USD hoặc thấp hơn – không cần đẹp, không cần mạnh, chỉ cần “đi từ A đến B”. Đây cũng là sự trở về của nhiều người Mỹ: từ “xe là bản sắc” về “xe là phương tiện”.
Ô tô đang trở thành đặc quyền trá hình
Một nền kinh tế nơi hàng triệu người cần xe để đi làm nhưng không thể mua hoặc không thể giữ xe là một nền kinh tế có vấn đề cấu trúc. Giá xe cao, lãi vay cao, bảo hiểm cao, sửa chữa cao – tất cả gộp lại biến sở hữu xe thành cuộc sát hạch tài chính hàng tháng.
Điều đáng nói là thị trường đã tìm ra cách duy trì doanh số mà không cần làm xe rẻ hơn: bán cho người giàu, kéo dài kỳ hạn, và để phần còn lại tự xoay. Khi tỷ lệ tài xế không bảo hiểm tăng, khi nợ xấu xe tăng, khi người lao động phải quay về ở với cha mẹ để rút ngắn quãng đường đi làm, đó không còn là “khó khăn cá nhân”. Đó là dấu hiệu rằng chiếc ô tô – biểu tượng tự do kiểu Mỹ đang bị định giá lại thành món hàng khiến tự do trở nên đắt đỏ.
shared via nytimes,
