IPO SpaceX có thể biến hàng nghìn nhân viên thành triệu phú
11/06/26
Nếu SpaceX lên sàn với mức định giá 1.770 tỷ USD, Elon Musk có thể trở thành người có tài sản nghìn tỷ USD đầu tiên. Tuy nhiên, phía sau con số gây sốc là câu chuyện khác: hàng nghìn kỹ sư, quản lý chuỗi cung ứng và nhân viên từng âm thầm làm việc tại công ty tên lửa này sắp đổi đời.
Canh bạc từng bị xem là quá rủi ro
Năm 2011, khi Trevor Hise chuẩn bị tốt nghiệp đại học, cha mẹ ông muốn con trai chọn công việc ổn định tại General Electric. Đây là lựa chọn quen thuộc, an toàn và dễ giải thích với gia đình lao động ở Cocoa, Florida, nơi cha ông từng làm thợ ống nước tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy. Tuy nhiên, Hise chọn ở lại công ty khởi nghiệp ông yêu thích sau kỳ thực tập là SpaceX.
Mười hai năm sau, quyết định đi ngược lời khuyên gia đình trở thành một trong những canh bạc nghề nghiệp đáng giá nhất đời ông. Hise từng là kỹ sư phóng tên lửa tại SpaceX và hiện xem bản thân là người nghỉ hưu bán thời gian, đang nắm hơn 100.000 cổ phiếu công ty. Nếu SpaceX lên sàn với giá 135 USD/cổ phiếu như kỳ vọng, phần cổ phiếu này có thể trị giá ít nhất 13,5 triệu USD. Hise nói: “Quy mô của thương vụ thật vô lý.” Sự ngỡ ngàng có lẽ là cảm giác chung của hàng nghìn nhân viên SpaceX khác.
Không chỉ Elon Musk giàu lên
IPO của SpaceX được mô tả bằng những so sánh lớn: đợt chào bán cổ phiếu lớn nhất lịch sử của công ty không gian thống trị nhất thế giới do người giàu nhất hành tinh kiểm soát. Với mức định giá dự kiến 1.770 tỷ USD, SpaceX sẽ có giá trị gấp khoảng năm lần vốn hóa thị trường của General Electric. Người hưởng lợi lớn nhất đương nhiên là Elon Musk. Với tỷ lệ sở hữu khổng lồ, ông có thể trở thành người đầu tiên trên thế giới đạt tài sản nghìn tỷ USD. Các nhà đầu tư mạo hiểm ở Thung lũng Silicon, các quỹ tư nhân và bạn bè của Musk từng rót vốn vào SpaceX cũng sẽ thu về hàng tỷ USD.
Tuy nhiên, điều làm đợt IPO này khác biệt là quy mô của cải chảy đến nhân viên. SpaceX hiện có khoảng 22.000 người lao động, chưa kể hàng trăm người rời công ty nhiều năm qua. Họ không chỉ là các kỹ sư phần mềm hay nhà quản lý cấp cao. Nhiều người là lao động làm việc theo giờ tại bãi phóng, nhân viên chuỗi cung ứng, kỹ sư vận hành, những người từng ngồi hàng ngày trong văn phòng không cửa sổ tại khu công nghiệp của SpaceX ở Nam Texas. Theo phân tích của Hill.com, hơn 4.400 nhân viên hiện tại và cựu nhân viên SpaceX có thể trở thành triệu phú sau IPO. Khoảng 400 người trong số đó có thể sở hữu tài sản từ 100 triệu USD trở lên. Với hầu hết các đợt IPO, người ta thường chỉ thấy nhà sáng lập trở thành tỷ phú. Việc hàng trăm nhân viên chạm ngưỡng 100 triệu USD là điều rất hiếm, cho thấy khối tài sản SpaceX tạo ra lớn đến mức nào.
Cổ phần thay cho niềm tin
Câu chuyện của Gavin Petit cho thấy cơ chế hoạt động. Năm 2012, ông gia nhập SpaceX với vai trò kỹ sư phụ trách phóng tên lửa. Lúc này, ngoài mức lương 80.000 USD, Petit được cấp vài nghìn cổ phiếu, mỗi cổ phiếu trị giá 13,80 USD. Qua nhiều năm, ông chọn nhận thưởng bằng cổ phiếu thay vì tiền mặt. Đây là lựa chọn rủi ro. Lúc này, tên lửa SpaceX chưa được chứng minh hoàn toàn. Một số vụ phóng thất bại. Không ai chắc công ty sẽ sống sót và trở thành đế chế vũ trụ trị giá nghìn tỷ USD.
Cổ phiếu không thuộc về nhân viên ngay lập tức. Họ phải ở lại đủ lâu để cổ phần được “vesting”, tức dần trở thành tài sản theo thời gian. Với nhiều người, điều này đồng nghĩa làm việc nhiều năm trong áp lực cực lớn, đổi lại lời hứa có thể thành vàng hoặc thành giấy lộn. Petit thỉnh thoảng bán cổ phiếu trong các đợt thanh khoản nội bộ, khi nhân viên được phép bán cổ phần tư nhân cho người mua bên ngoài. Số tiền này giúp ông trả hết căn nhà ở Denver. Tuy nhiên, phần lớn cổ phiếu vẫn được giữ lại. Hiện ông có hơn 50.000 cổ phiếu, đủ để trở thành triệu phú nhiều lần. Ông gọi IPO SpaceX là “IPO Coca-Cola hay Google của thời tôi”, sự kiện đổi đời như trúng số. Song đây là tấm vé số được mua bằng nhiều năm làm việc trong công ty đầy bất định.
Những người bán sớm và nỗi tiếc nuối
Không phải ai cũng giữ cổ phiếu. Một số nhân viên tin rằng SpaceX sẽ không bao giờ lên sàn, nhất là khi Musk nhiều lần tỏ ra không thích công ty đại chúng vì phải công bố thông tin định kỳ và chịu áp lực từ cổ đông. Nội bộ từng lan truyền những câu chuyện rằng một số nhân viên đời đầu đổi cổ phiếu lấy thẻ quà tặng nhà hàng như Chili’s. Giờ đây, những câu chuyện này trở thành biểu tượng của nỗi tiếc nuối. Khi cổ phiếu từng có giá vài chục USD tiến tới 135 USD, những quyết định nhỏ trong quá khứ bỗng mang sức nặng của cả đời người.
Năm 2020, Helvin Bacareza gia nhập cơ sở Nam Texas của SpaceX trong vai trò quản lý chuỗi cung ứng toàn cầu và rời đi sau hai năm, cũng tự hỏi liệu bản thân có nên ở lại lâu hơn. Dù vậy, ông vẫn tích lũy lượng cổ phiếu “đáng kể”. Khi được hỏi có bán cổ phiếu hay không, ông cười: “Tôi đâu có ngốc.”
Mặt trái của giấc mơ IPO
Đợt lên sàn của SpaceX cho thấy mô hình trả công bằng cổ phiếu trong công nghệ Mỹ cho phép công ty khởi nghiệp thu hút nhân tài, giữ họ lại qua nhiều năm rủi ro và biến họ thành người đồng sở hữu khi công ty thành công. Song điều này cũng phản ánh sự bất bình đẳng ngày càng lớn trong nền kinh tế hiện đại. Những người có mặt đúng công ty, đúng thời điểm, đúng giai đoạn có thể tích lũy tài sản vượt xa thu nhập từ lương. Trong khi phần lớn người lao động bên ngoài các công ty tăng trưởng cao không có cơ hội tương tự.
SpaceX không chỉ là công ty tên lửa mà còn là cỗ máy tạo tài sản, nơi phần thưởng từ vốn cổ phần có thể vượt xa mọi logic tiền lương thông thường. Kỹ sư từng nhận 80.000 USD/năm có thể thành triệu phú hàng chục lần không phải vì lương tăng, mà vì cổ phần trong công ty tăng giá phi mã.
Thế hệ giàu mới của SpaceX
Năm 2023, sau khi rời SpaceX, Trevor Hise đầu tư vào bất động sản, thuê cố vấn tài chính và cùng vợ lập quỹ để cho đi một phần tài sản mới. Cha mẹ ông, những người từng khuyên ông chọn General Electric thay vì startup tên lửa đầy rủi ro, giờ rất tự hào. Đây là phần nhân văn nhất trong câu chuyện IPO SpaceX. Phía sau viễn cảnh Elon Musk trở thành nghìn tỷ phú là hàng nghìn cuộc đời thay đổi: căn nhà được trả hết, khoản nghỉ hưu đến sớm, quỹ từ thiện được lập, con cái được bảo đảm tương lai và những năm làm việc căng thẳng được nhìn lại bằng lăng kính khác.
Nếu SpaceX lên sàn thành công, thế giới tài chính sẽ tập trung vào Musk, vào mức định giá 1.770 tỷ USD và vào kỷ lục IPO. Tuy nhiên, lịch sử của công ty cũng sẽ được viết bởi những người đã ở đó khi tên lửa còn thất bại, văn phòng còn chật chội và cổ phiếu chỉ là lời hứa xa xôi. Giờ đây, lời hứa này sắp được định giá trên thị trường. Với hơn 4.400 nhân viên và cựu nhân viên SpaceX, đây không chỉ là ngày công ty lên sàn mà là ngày canh bạc nghề nghiệp trở thành tài sản thế hệ.
shared via nytimes,
