Hội chợ tài chính của lời hứa làm giàu
03/06/26
 |
| Ảnh: Eleni Debo |
Trên thị trường OTC của Mỹ, nơi nhiều cổ phiếu nhỏ và rủi ro cao được giao dịch, DarkPulse Inc. từng là cái tên được cộng đồng đầu tư cá nhân săn đón. Tháng 2/2022, Dennis M. O’Leary, CEO kiêm chủ tịch công ty, tuyên bố trên X: Trong bảy năm, DarkPulse có thể trở thành doanh nghiệp trị giá nửa nghìn tỷ USD. Đến hiện tại, công ty chỉ được định giá 2,6 triệu USD.
Điều đáng chú ý nằm ở số lượng người từng tin vào lời hứa này. Trên X và Reddit, nhiều cổ đông DarkPulse, tự gọi bản thân là “Zillas”, tin khoản đầu tư vào công ty nhỏ sẽ giúp họ đổi đời. Họ có linh vật, cộng đồng, niềm tin và cả những bữa tiệc cổ đông xa hoa có sự xuất hiện của Mario Lopez và Fred Durst.
Nhưng các con số tài chính chưa bao giờ theo kịp câu chuyện được kể. Từ năm 2017, DarkPulse công bố thỏa thuận đại lý tại Ấn Độ “trị giá hơn 1 tỷ USD”, nhưng theo hồ sơ của chính công ty, thỏa thuận này chưa từng tồn tại. Năm 2018, ý định ràng buộc với đối tác tại Kazakhstan trị giá 24,6 triệu USD không tạo ra doanh thu. Năm 2021, công ty tuyên bố mua lại cổ phiếu trị giá 15 triệu USD, nhưng việc này không diễn ra. Năm 2022, công ty hứa chia cổ tức đặc biệt bằng cổ phiếu công ty con Optilan, nhưng cổ tức cũng không được phân phối.
DarkPulse còn bị cáo buộc không thực hiện cam kết từ thiện. Tháng 10/2021, công ty tuyên bố dành 100% doanh thu bán hàng lưu niệm từ cửa hàng trực tuyến và sự kiện cổ đông thường niên đầu tiên cho K9s for Warriors, tổ chức cung cấp những chú chó hỗ trợ cho cựu binh bị sang chấn. Tổ chức này cho biết họ không nhận được khoản quyên góp nào. Sau đó, nhiều bài đăng liên quan của O’Leary bị xóa, nhưng đến năm 2023, sự việc này vẫn xuất hiện trong hồ sơ tòa án, nơi công ty bị cáo buộc quảng bá gây hiểu lầm và thổi phồng triển vọng kinh doanh. Dù vậy, O’Leary và DarkPulse chưa bị truy tố hình sự; công ty vẫn hoạt động và cổ phiếu vẫn được giao dịch.
Sự trỗi dậy của nhà đầu tư cá nhân
Câu chuyện DarkPulse chỉ có thể hiểu được trong bối cảnh mạng xã hội biến đổi văn hóa tài chính. Giao dịch chứng khoán từng là sân chơi của ngân hàng đầu tư và người giàu. Ngày nay, bất kỳ ai có điện thoại thông minh đều có thể mở tài khoản môi giới. Năm 2025, nhà đầu tư cá nhân chiếm khoảng 20% khối lượng giao dịch hằng ngày trên thị trường chứng khoán Mỹ, hơn gấp đôi tỷ trọng năm 2010.
Đầu năm 2021, bước ngoặt lớn xuất hiện khi cộng đồng r/wallstreetbets trên Reddit tạo ra cú “ép bán khống” với cổ phiếu GameStop. Trong hai tuần, giá cổ phiếu này tăng khoảng 1.500%. Với nhiều người, đó không chỉ như thương vụ đầu cơ, mà trở thành cuộc nổi dậy của nhà đầu tư nhỏ lẻ chống lại các quỹ phòng hộ. Dù nhiều người mua ở vùng giá cao và chịu lỗ, câu chuyện vẫn được kể như chiến thắng của Phố Chính trước Phố Wall.
Từ đó, FinTwit (mạng lưới thảo luận tài chính trên X, Reddit và các nền tảng tương tự) bùng nổ, với ngôn ngữ riêng: “diamond hands” (tay kim cương) nắm giữ bất chấp thua lỗ, được coi là bản lĩnh; “paper hands” (tay giấy) là bán ra, bị xem là yếu đuối. Cắt lỗ, vốn là nguyên tắc quản trị rủi ro cơ bản, bị diễn giải thành thất bại cá nhân. Trong môi trường mà sở hữu nhà, thu nhập ổn định và vai trò trụ cột tài chính ngày càng khó đạt được, đặc biệt với nhiều nam giới trẻ, đầu cơ trở thành lối tắt hấp dẫn chứng minh giá trị.
Áp lực ấy khiến nhiều người chấp nhận rủi ro thay vì thừa nhận sai lầm. Giữ cổ phiếu đang lao dốc trở thành biểu tượng của lòng trung thành. Thay vì là tín hiệu cân nhắc luận điểm đầu tư, thua lỗ trở thành phép thử niềm tin.
Những người bán giấc mơ lợi nhuận
Trên các diễn đàn tài chính, thể loại bài viết phổ biến là “DD”, viết tắt của “due diligence” (thẩm định đầu tư). Chúng thường dài, đầy biểu đồ, ảnh chụp màn hình, thuật ngữ kỹ thuật và mảnh trích từ hồ sơ doanh nghiệp. Nhiều bài trông giống báo cáo phân tích chuyên nghiệp, nhưng thực chất chỉ củng cố điều cộng đồng muốn tin: giá có thể tăng gấp nhiều lần và ai bán ra sẽ hối tiếc.
Bên trên lớp nhà đầu tư cá nhân ấy là các “finfluencer” (người ảnh hưởng tài chính). Trên YouTube và X, họ liên tục nói đồng tiền số nào sắp “tăng vọt”, cổ phiếu vốn hóa nhỏ nào “sắp chạy”. Hầu hết đều kèm câu miễn trừ quen thuộc: “Đây không phải lời khuyên tài chính.” Nhưng về thực chất, họ vẫn định hướng hành vi mua bán của khán giả.
Mô hình kinh doanh này không đòi hỏi khán giả phải có lãi. Họ cần lượt xem, lượt đăng ký, cộng đồng trả phí, liên kết tiếp thị và tài trợ. Peter Anthony, người đứng sau kênh The House of Crypto với gần 300.000 người đăng ký, thường quảng bá altcoin bằng tiêu đề tạo cảm giác khẩn cấp như “Crypto chỉ còn 6 ngày trước thay đổi lớn” hay “Tín hiệu bull tối thượng”. Matthew Perry, tài khoản @Perry8k với hơn 200.000 người đăng ký YouTube, nhiều lần quảng bá JasmyCoin (mã JASMY) và gọi đồng tiền mã hóa này là “Bitcoin của Nhật Bản”. Tháng 2/2021, Token này từng đạt gần 5 USD, nhưng đến ngày 22/5/2026 chỉ còn khoảng 0,058 USD. Perry cũng từng được trả tiền để quảng bá Elmo, meme token ra mắt năm 2023, nay có vốn hóa chỉ 255.570 USD.
Trường hợp nghiêm trọng hơn là Lark Davis (“The Crypto Lark”), có khoảng hai triệu người theo dõi trên X và YouTube. Năm 2022, điều tra viên blockchain ZachXBT cáo buộc Davis được tiếp cận sớm token trong nhiều dự án, quảng bá và bán ra sau đó. Fortune xác nhận Davis là nhà đầu tư presale trong ít nhất tám dự án và bán token trong vòng vài giờ sau khi quảng bá, đồng thời theo ước tính của ZachXBT, nhà sáng tạo nội dung này thu về được hơn 1,2 triệu USD. Một người theo dõi, bác sĩ Nigeria đang học tại Anh, đầu tư 6.000 USD rồi chỉ còn 1.000 USD, nói: “Họ cho bạn biết khi nào mua, nhưng không bao giờ nói khi nào bán.”
Đây là logic của “pump and dump” (thổi giá rồi xả hàng): mua trước, thổi giá bằng ảnh hưởng truyền thông, rồi bán vào nhu cầu do bản thân tạo ra. Bộ Tư pháp Mỹ miêu tả phiên bản quy mô lớn hơn trong vụ Edward Constantinescu (@MrZackMorris), cùng nhóm Atlas Trading. Từ khoảng tháng 1/2020–4/2022, nhóm này bị cáo buộc tạo ra khoảng 114 triệu USD lợi nhuận nhờ mô hình pump and dump trên mạng xã hội, nhờ lợi dụng khoảng 1,5 triệu người theo dõi X. Trong vụ việc điển hình, Constantinescu mua 2 triệu cổ phiếu Camber Energy ở mức khoảng 50 cent, đăng mục tiêu giá 10 USD, rồi bán toàn bộ ở 2,61 USD, thu 4,3 triệu USD.
Từ đầu tư đến cờ bạc hóa tài chính
Đầu cơ không mới. Từ hoa tulip Hà Lan đến bong bóng dot-com, thị trường luôn có những cơn sốt được nuôi bằng hy vọng làm giàu nhanh. Điểm mới của FinTwit là tốc độ truyền thông. Câu chuyện được tạo ra, lan truyền và đẩy giá chỉ trong vài giờ. Một cổ phiếu xu hoặc token mới có thể tăng vọt rồi sụp đổ nhờ đợt lan truyền ngắn ngủi.
Các thị trường dự đoán như Kalshi và Polymarket là bước tiếp theo của quá trình cờ bạc hóa tài chính. Năm 2025, hai nền tảng này xử lý hơn 44 tỷ USD khối lượng giao dịch cộng lại. Người dùng đặt cược vào mọi thứ: Real Madrid có vô địch LaLiga không, Ukraine có ngừng bắn trước tháng 11 không, Elon Musk có đăng hơn 20 bài trên X trong một tuần không, thậm chí liệu Chúa Jesus có trở lại năm 2025 hay không (riêng câu hỏi này thu hút hơn 3 triệu USD tiền cược trên Polymarket).
Tarek Mansour, đồng sáng lập kiêm CEO Kalshi, cho biết tầm nhìn dài hạn của bản thân là “tài chính hóa mọi thứ”. Kalshi ký thỏa thuận trở thành đối tác thị trường dự đoán chính thức của CNN và CNBC, cho thấy văn hóa đầu cơ đã vượt khỏi X, Reddit hay Discord và đi vào hạ tầng thông tin đại chúng.
Các ứng dụng giao dịch cũng góp phần giữ người dùng trong vòng quay. Robinhood tự giới thiệu như công cụ dân chủ hóa tài chính, nhưng thiết kế ứng dụng vay mượn nhiều cơ chế của game và cờ bạc: thông báo đẩy, kích thích tương tác, khuyến khích giao dịch thường xuyên. Coinbase, một sàn crypto lớn, mặc định không hiển thị lãi lỗ chưa thực hiện, khiến người dùng dễ né tránh thực trạng danh mục. Người đang lỗ 40% chỉ nhìn thấy giá trị hiện tại, không thấy rõ mối quan hệ giữa giá trị đó và số tiền đã bỏ vào.
Cái giá của hội chợ
Thiệt hại của FinTwit không trừu tượng. Ảnh chụp danh mục 50.000 USD sụt giảm còn 3.000 USD, được đăng lên Reddit như trò đùa “loss porn”, vẫn là khoản tiết kiệm nhiều năm của một người. Nếu đặt trong bối cảnh khác, việc kiểm tra danh mục 50 lần/ngày, mất ngủ vì thị trường ở múi giờ khác, đo giá trị bản thân bằng màu xanh đỏ của biểu đồ đều là dấu hiệu của hành vi bệnh lý.
Tháng 6/2020, Alex Kearns, sinh viên 21 tuổi Đại học Nebraska, giao dịch quyền chọn trên Robinhood và nhìn thấy số dư âm 730.000 USD. Tin bản thân khiến gia đình gánh khoản nợ không thể trả, anh tự tử. Thực tế, số dư đó là lỗi hiển thị liên quan đến các giao dịch quyền chọn cuối tuần chưa tất toán; số dư thật sẽ hiện vào thứ Hai. Trước khi qua đời, Kearns gửi email cho Robinhood ba lần và chỉ nhận được trả lời tự động. Gia đình anh kiện Robinhood vì cái chết oan sai; năm 2021, công ty dàn xếp với số tiền không công bố.
Nhà quản lý không hoàn toàn vắng mặt. trong vụ Atlas Trading, SEC và Bộ Tư pháp Mỹ rất hành động. Nhưng các trường hợp như DarkPulse cho thấy khoảng trống lớn: công ty có thể công bố thỏa thuận 1 tỷ USD, hứa mua lại cổ phiếu 15 triệu USD, cam kết quyên góp từ thiện, gợi mở định giá 500 tỷ USD, trong khi hồ sơ tài chính không hề hỗ trợ nhưng vẫn làm tất cả công khai.
Một số biện pháp không đòi hỏi tái thiết toàn bộ hệ thống. Cơ quan chứng khoán có thể thực thi nghiêm quy định công bố với doanh nghiệp OTC. Nền tảng giao dịch có thể bị buộc hiển thị lỗ chưa thực hiện theo mặc định, áp dụng thời gian “hạ nhiệt” với giao dịch biến động mạnh và loại bỏ cơ chế trò chơi hóa. Người nổi tiếng có ảnh hưởng đến tài chính sở hữu lượng khán giả lớn có thể phải tuân thủ chuẩn công bố và trách nhiệm tương tự cố vấn được cấp phép. Thị trường dự đoán có thể bị quản lý như cờ bạc.
Nhưng mỗi biện pháp đều va chạm lợi ích của những người đang kiếm tiền từ hội chợ. Khi đời sống ngày càng đắt đỏ còn thu nhập không theo kịp, đầu cơ rủi ro vẫn dễ được nhìn nhận như lối thoát. Và chừng nào lời hứa làm giàu nhanh còn hấp dẫn hơn thực tế kinh tế chậm chạp, đám đông chắc chắn còn quay lại với hy vọng đổi đời.
shared via noema,
