Cổ tức quốc phòng và làn sóng tài chính hóa chiến tranh
10/08/26
 |
Khi quốc phòng thành tài sản đầu tư
Tháng 6/2025, BlackRock công bố lập quỹ hoán đổi danh mục (ETF) tập trung vào ngành quốc phòng châu Âu, nhằm đáp ứng “nhu cầu nhất quán” của khách hàng và đưa vốn vào các mục tiêu chiến lược của khu vực. Động thái này phản ánh làn sóng tư nhân đổ tiền vào công nghiệp quân sự. Trong một thập niên, giá trị cổ phần các công ty quản lý tài sản nắm trong ngành vũ khí toàn cầu gần như tăng gấp ba (đặc biệt tăng nhanh sau năm 2022). Chỉ riêng trong năm 2025, tại châu Âu, quốc phòng trở thành lĩnh vực nhận vốn đầu tư mạo hiểm tăng nhanh nhất, với mức tăng khoảng 130%.
Quan hệ giữa tài chính, công nghệ và chiến tranh không mới. Thế kỷ 17, thị trường trái phiếu từng hình thành ở Anh để tài trợ chiến tranh với Pháp; sau Thế chiến II, các quỹ đầu tư mạo hiểm như Công ty Nghiên cứu và Phát triển Hoa Kỳ (ARD) ra đời để khai thác công nghệ quân sự mới. Điểm khác hiện nay là tài chính tư nhân từ quản lý tài sản, vốn cổ phần tư nhân đến vốn đầu cơ trở thành lực định hình ngành quốc phòng ở cả cấp quốc gia lẫn quốc tế.
AI kéo tài chính vào quân sự
Động lực lớn nhất là cuộc đua vũ khí trí tuệ nhân tạo. Mỹ, Trung Quốc, Nga và Liên minh châu Âu (EU), cùng các xung đột tại Ukraine, Palestine và Iran thúc đẩy tái vũ trang. Bên cạnh đó, các nhà đầu tư phương Tây tìm kiếm lợi suất ổn định trong bối cảnh tăng trưởng trì trệ. Kết quả, chiến tranh trở thành kênh tích lũy vốn, vừa phản ứng với cạnh tranh đế quốc, vừa làm nó sâu thêm.
Tại Mỹ, giá trị hợp đồng AI liên bang tăng từ 355 triệu USD năm 2022 lên 4,6 tỷ USD năm 2023, gần như hoàn toàn do Bộ Quốc phòng thúc đẩy. Năm 2025, chính quyền Trump tuyên bố tham vọng duy trì vị thế khoa học và công nghệ số một thế giới; Mỹ trao các hợp đồng tới 200 triệu USD cho các công ty AI tuyến đầu để phát triển quy trình tác nhân phục vụ an ninh quốc gia. Nền tảng Grok của Elon Musk cũng được dự kiến tích hợp vào mạng lưới Lầu Năm Góc.
Châu Âu đi theo hướng tương tự. Anh dùng Quỹ Đầu tư Chiến lược An ninh Quốc gia (NSSIF) để xây dựng hệ sinh thái vốn mạo hiểm cho AI lưỡng dụng và lượng tử, với mức bổ sung 330 triệu bảng giai đoạn 2025–2029. EU cam kết cung cấp 800 triệu euro cho AI, kỹ thuật số và phòng thủ mạng, đồng thời dự báo đến năm 2035, các nước thành viên sẽ chi 3.400 tỷ euro cho quốc phòng và khuyến khích dành ít nhất 10% chi tiêu quốc phòng cho các công ty AI và điện toán lượng tử đặt tại EU. “Quỹ của các quỹ” trị giá 1 tỷ euro, do Ngân hàng Đầu tư châu Âu hỗ trợ, cũng được lập để mở rộng các start-up quốc phòng.
ESG đổi màu và lợi nhuận quốc phòng
Thái độ của nhà đầu tư dần đảo chiều. Thập niên 2010, khung Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG) thường xem vũ khí như thuốc lá hay cờ bạc. Sau cuộc xung đột ở Ukraine, quan điểm “bảo vệ dân chủ là khoản đầu tư có trách nhiệm nhất” trở nên bình thường trong giới đầu tư châu Âu. Big Tech cũng chuyển hướng khi lợi nhuận AI thương mại gây thất vọng: Năm 2025, nghiên cứu MIT cho thấy dù doanh nghiệp đã đầu tư 30–40 tỷ USD vào GenAI, 95% tổ chức chưa thu được lợi nhuận.
Các ngân hàng và tư vấn nhìn thấy cơ hội. Morgan Stanley dự báo nếu kịch bản kiểu Chiến tranh Lạnh quay lại, chi tiêu quốc phòng toàn cầu có thể tăng lên 3,5–4% GDP, mở ra hàng trăm tỷ USD chi tiêu mới. Doanh số AI trong thị trường quân sự được dự báo tăng gần năm lần (từ 22 tỷ USD năm 2025 lên 101 tỷ USD năm 2034). Năm 2025 được gọi là năm tốt nhất lịch sử về vốn cho công nghệ quốc phòng: Giao dịch vốn mạo hiểm tăng từ 27 tỷ USD năm 2024 lên 50 tỷ USD năm 2025; vốn cổ phần cho start-up quốc phòng cũng tăng gấp đôi.
Nhà nước mở cửa cho vốn đầu cơ
Các chính phủ đang sửa đổi quy trình mua sắm để phù hợp với start-up và vốn mạo hiểm. Năm 2025, tại Anh, Đánh giá Quốc phòng Chiến lược và Đạo luật Mua sắm có hiệu lực yêu cầu rút chu kỳ mua sắm xuống “tính bằng tháng, không phải năm”, dành 10% quy trình thiết bị và mua sắm của Bộ Quốc phòng mỗi năm cho công nghệ mới. Anh cũng lập Nhóm Cố vấn Nhà đầu tư Quốc phòng, gồm thành viên từ vốn mạo hiểm và cổ phần tư nhân.
Mỹ cũng chuyển sang mô hình “commercial first” (lấy khu vực tư nhân làm điểm xuất phát trong mua sắm quốc phòng), tăng tốc bàn giao năng lực, gỡ rào cản quan liêu và tìm 150 tỷ USD tư nhân cho làm mới hạ tầng. Bên cạnh các nhà thầu truyền thống như Lockheed Martin, Boeing, Northrop Grumman, RTX và General Dynamics, các “các nhà thầu quốc phòng chủ lực kiểu mới” như Anduril, Skydio và Shield AI nổi lên.
Tuy nhiên, nguồn vốn không có biên giới đang tài trợ cho các dự án địa chính trị cạnh tranh. BlackRock nắm khoảng 6–7% Airbus và Rheinmetall, đồng thời là cổ đông lớn của Lockheed Martin và Northrop Grumman. BlackRock và Vanguard cũng là nhà đầu tư lớn nhất vào các công ty quân sự Trung Quốc bị Mỹ đưa vào danh sách đen, mỗi bên nắm khoảng 1,9 tỷ USD; năm 2024, một ủy ban Hạ viện Mỹ cho biết các nhà quản lý tài sản và chỉ số tạo điều kiện cho 6,5 tỷ USD đầu tư vào 63 công ty Trung Quốc bị liệt kê, trong đó 5,3 tỷ USD vào công ty quân sự Trung Quốc.
Cổ tức cho ai?
Liên minh giữa Big Tech, tài chính tư nhân và công nghiệp quốc phòng là phản ứng với hai cuộc khủng hoảng: Kinh tế phương Tây tài chính hóa mất động lực, và bất ổn địa chính trị tăng. Tuy nhiên, cấu trúc này dựa vào tiền thuế, đôi khi gây giảm chi tiêu cho xã hội, cùng vốn hưu trí của người lao động. Quốc phòng trở thành lĩnh vực rủi ro thấp cho tư nhân vì nhà nước bảo đảm nhu cầu và lợi nhuận; đồng thời biến mua sắm quân sự thành trợ cấp phòng ngừa cho ngành AI chưa chứng minh được khả năng sinh lời thương mại. Nếu bong bóng AI xẹp, các khoản cứu trợ có thể lại được biện minh bằng an ninh quốc gia, đẩy áp lực ngân sách sang các lĩnh vực công khác.
shared phenomenal world,
