Đích đến sao Hỏa: Khi doanh nghiệp có thể định hình thuộc địa đầu tiên ngoài Trái đất
14/09/26
 |
| Ảnh: Petra Péterffy |
Từ Jamestown đến sao Hỏa
Năm 1606, giới thương nhân và quý tộc Anh lập Công ty Virginia, huy động vốn tư nhân để xây thuộc địa Jamestown thay vì để hoàng gia gánh toàn bộ rủi ro. Công ty được vua James I trao đặc quyền quản trị, còn những người định cư đầu tiên tương tự các nhân viên sống dưới các quy tắc của doanh nghiệp. Mô hình này có thể lặp lại trên sao Hỏa.
Trong nhiệm kỳ hai, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ đưa phi hành gia cắm cờ trên sao Hỏa. Đây là sự dịch chuyển lớn so với chương trình Artemis, liên minh gồm 52 quốc gia tập trung đưa con người trở lại Mặt trăng lần đầu kể từ Apollo 17 năm 1972. Bên cạnh đó, Washington ngày càng phụ thuộc vào doanh nghiệp tư nhân. Intuitive Machines – doanh nghiệp tư nhân duy nhất từng hạ cánh thành công xuống Mặt trăng nhận hợp đồng NASA trị giá 4,82 tỷ USD cho dịch vụ liên lạc và định vị nhưng vẫn chuẩn bị cho khả năng chuyển hướng sang sao Hỏa.
Starship thay đổi bài toán kinh tế
Lợi thế của sao Hỏa là khí quyển chứa khoảng 95% CO₂. Kết hợp CO₂ với hydro theo phản ứng Sabatier có thể tạo methane, nước và năng lượng, mở đường cho sản xuất nhiên liệu ngay tại chỗ. SpaceX, Blue Origin, United Launch Alliance và Rocket Lab đều phát triển động cơ methane–oxy lỏng; năm 2023, LandSpace của Trung Quốc đưa tên lửa dùng loại nhiên liệu này lên quỹ đạo.
Quan trọng hơn, ở chế độ tái sử dụng hoàn toàn, tàu Starship có thể chở tới 165 tấn (tương đương 150MT), lên quỹ đạo, sử dụng 33 động cơ Raptor. Hiện nay, tên lửa Long March mạnh nhất của Trung Quốc chỉ mang được khoảng 25MT. Quy mô Starship thậm chí cho phép tàu trở thành cơ sở cư trú ban đầu trên sao Hỏa.
Musk tuyên bố SpaceX muốn “đi thẳng tới sao Hỏa” và coi Mặt trăng là sự xao lãng. Công ty dự kiến phóng 5 Starship lên sao Hỏa năm 2026; nếu thành công, các chuyến bay có người lái sẽ diễn ra sớm nhất vào bốn năm sau.
NASA đứng trước lựa chọn chiến lược
Mỹ hiện có ba hướng: duy trì Artemis trong giới hạn ngân sách, đầu tư mạnh hơn nhằm cạnh tranh với Trung Quốc trên Mặt trăng, hoặc “nhảy cóc” và lấy sao Hỏa làm mục tiêu uy tín quốc gia.
Jared Isaacman – doanh nhân tỷ phú được Trump chọn lãnh đạo NASA, sở hữu công ty Shift4 và đầu tư 27,5 triệu USD vào SpaceX (tính đến tháng 6/2021). Đồng thời, NASA ký hợp đồng hệ thống đổ bộ Mặt trăng trị giá hơn 4 tỷ USD với SpaceX và 3,4 tỷ USD với Blue Origin.
Hạ tầng liên lạc cũng có thể trở thành thị trường lớn. Starlink có gần 5 triệu người dùng, gần 7.000 vệ tinh trên quỹ đạo thấp và được dự báo đạt 11,8 tỷ USD doanh thu năm 2025. Musk đề xuất để “Marslink” envisages mạng vệ tinh SpaceX quanh sao Hỏa và nhận định về lâu dài, Trái đất cùng hành tinh này cần cùng kết nối trên 1 Pbit/s.
Ai sẽ cai quản thuộc địa?
Năm 2020, điều khoản thử nghiệm Starlink từng tuyên bố sao Hỏa là “hành tinh tự do”, không chính phủ nào có chủ quyền đối với hoạt động tại đây. Tuy nhiên, Điều 8 của Hiệp ước Ngoài không gian quy định các quốc gia được duy trì quyền tài phán đối với tàu vũ trụ đăng ký và nhân sự trên đó. Vì vậy, khu định cư riêng của SpaceX khó có thể hoàn toàn thoát khỏi luật Mỹ.
Dẫu vậy, nếu chính phủ giảm quy định và giao phần lớn rủi ro cho doanh nghiệp, các công ty như SpaceX có thể chiếm ảnh hưởng lớn đối với cách những khu định cư đầu tiên được tổ chức. Đồng thời, các vùng đất này có thể tương tự “thị trấn công ty” trên biên giới Mỹ, nơi chủ lao động kiểm soát nhà ở, việc làm và đời sống kinh tế.
Rủi ro càng lớn nếu người định cư phải vay tiền để tới sao Hỏa. Musk từng nói với khoản vay dành cho người thiếu tiền, ai cũng nên có thể đi nếu muốn. Điều này gợi lại chế độ lao động khế ước tại Jamestown từ năm 1607, khi người lao động thường phải phục vụ từ bốn đến bảy năm để đổi lấy chi phí hành trình, thức ăn và chỗ ở. Trên Trái đất, người lao động còn có thể bỏ đi, còn trên sao Hỏa, điều đó không thể xảy ra.
Với khoảng cách trung bình khoảng hơn 225 triệu km và độ trễ liên lạc một chiều có thể lên tới 23 phút, đồng thời việc thực thi pháp luật từ Trái đất cũng không đơn giản. Các khu định cư do Mỹ, Trung Quốc hoặc doanh nghiệp khác xây dựng có thể hình thành những mô hình xã hội cạnh tranh, cùng tranh giành lao động và nhân tài.
Sao Hỏa có những nguyên liệu cơ bản cho một nền văn minh: nước, carbon, nitrogen, hydrogen và oxygen. Tuy nhiên, cùng với cơ hội xây dựng xã hội mới là những câu hỏi về quyền lực doanh nghiệp, nợ, pháp luật và bất bình đẳng vốn từng xuất hiện trong các cuộc khai phá trên Trái đất.
shared via noema,
