Không gian có cần những nhà bảo vệ môi trường?
10/09/26
 |
| Ảnh: Helmut Breineder |
Khi khai thác tài nguyên rời khỏi Trái đất
Trong năm 2025, một tàu đổ bộ nhỏ dự kiến hạ xuống cực Nam Mặt trăng, mang theo mũi khoan nặng hơn 35kg thử khai thác nước từ lớp đất đá trên bề mặt. Sứ mệnh PRIME-1, hợp tác giữa NASA và Intuitive Machines, được coi là phép thử đầu tiên về sử dụng tài nguyên tại chỗ trên Mặt trăng.
Không chỉ cần cho sự sống, nước là nguyên liệu sản xuất nhiên liệu tên lửa. Mặt trăng và các tiểu hành tinh còn chứa sắt, nickel, lithium và platinum, có thể phục vụ xây tàu vũ trụ, nhà máy hay tiền đồn trên sao Hỏa. Neil deGrasse Tyson từng dự đoán người đầu tiên sở hữu tài sản nghìn tỷ USD có thể xuất hiện từ kinh tế không gian.
Tuy nhiên triển vọng này làm dấy lên câu hỏi quen thuộc trên Trái đất: liệu khai thác tài nguyên có lặp lại tổn hại môi trường từng gắn với than, vàng hay lithium? Đông đảo các nhà khoa học, triết gia và luật gia nhận định cần xây dựng khuôn khổ bảo tồn trước khi tăng tốc hoạt động thương mại.
Rộng lớn không đồng nghĩa vô tận
Nhà thiên văn Martin Elvis tính toán, nếu mỗi 20 năm, mức sử dụng sắt của nhân loại tiếp tục tăng gấp đôi (tương tự xu hướng từ Cách mạng Công nghiệp), tài nguyên của Hệ Mặt trời chỉ đủ dùng khoảng 400 năm. Ông đề xuất dành 7/8 Hệ Mặt trời làm khu vực hoang dã, tránh tác động của con người.
Lý do không chỉ là tài nguyên hữu hạn. Những khu vực như hố Daedalus ở vùng khuất Mặt trăng có thể là vị trí lý tưởng đặt kính thiên văn vô tuyến khổng lồ. Các tiểu hành tinh cũng chứa những khoáng vật hiếm hoặc chưa được hiểu đầy đủ, mang giá trị khoa học lớn không kém giá trị thương mại.
Vấn đề hiện hữu ngay trên quỹ đạo thấp của Trái đất. Năm 2023, khoảng 50 vệ tinh được phóng/tuần (tổng cộng 2.664 chiếc). Giáo sư Moriba Jah cảnh báo rác vũ trụ đang tăng theo cấp số nhân. Ở tốc độ quỹ đạo, mảnh kim loại chỉ rộng vài inch cũng có thể mang động năng tương đương vài kg TNT, và đề xuất xây dựng nền kinh tế không gian tuần hoàn, giảm chất thải và tái sử dụng tài nguyên.
Cuộc đua đi trước luật pháp
Hơn 40 sứ mệnh công và tư đã tới Mặt trăng. NASA đặt mục tiêu từ năm 2026, đưa con người trở lại đây và xây trạm không gian trên quỹ đạo Mặt trăng vào năm 2028, trong khi Trung Quốc dự kiến đưa người lên Mặt trăng vào năm 2030. Vì vậy, hoạt động khai thác tài nguyên có thể tiến nhanh hơn quy định bảo vệ môi trường.
Nền tảng pháp lý chủ yếu vẫn là Hiệp ước Ngoài không gian năm 1967 (OST), hiện được hơn 100 quốc gia phê chuẩn, yêu cầu tránh “ô nhiễm có hại” và lưu ý lợi ích của các bên khác, nhưng không quy định rõ giới hạn khai thác. Hiệp định Mặt trăng năm 1979 mạnh hơn về bảo vệ môi trường và coi Mặt trăng là “di sản chung của nhân loại”, lại chưa được bất kỳ cường quốc không gian lớn nào phê chuẩn.
Năm 2020, Mỹ đưa ra Hiệp định Artemis, khẳng định khai thác tài nguyên không đồng nghĩa với chiếm hữu lãnh thổ. Đến năm 2024, 47 quốc gia gồm Nhật Bản, Anh, Pháp và Đức đã ký, nhưng Trung Quốc và Nga đứng ngoài. Đây vẫn chỉ là cam kết chính trị, không phải điều ước có tính ràng buộc.
Một số đề xuất gồm bảo vệ địa điểm Apollo 11, khu vực Luna 2 và lập các công viên hành tinh, nơi khai khoáng và phát triển bị cấm nhằm giữ nguyên địa điểm có giá trị khoa học, tự nhiên hay văn hóa.
Không gian có thể rộng đến mức khó hình dung, tuy nhiên lịch sử Trái đất cho thấy những vùng từng được coi là vô tận vẫn có giới hạn. Khi hành lang pháp lý quốc tế còn rất lâu mới hoàn thiện, tranh luận quan trọng không còn chỉ là liệu con người có thể khai thác Hệ Mặt trời hay không, mà là những gì nên được giữ nguyên trước khi hoạt động kinh tế ngoài Trái đất trở thành hiện thực.
shared via noema,
