Tàu đổ bộ Mặt Trăng Liên Xô thất lạc có thể đã được tìm thấy
26/02/26
 |
| Mô hình tàu vũ trụ Luna 9 của Liên Xô được trưng bày năm 1966. Ảnh: Sovfoto/Universal Images Group |
Bí ẩn từ năm 1966
Năm 1966, một cỗ máy nhỏ cỡ quả bóng bãi biển bật nảy trên bề mặt Mặt Trăng. Khi dừng lại, bốn cánh “hoa” kim loại mở ra, để lộ một camera chụp bức ảnh đầu tiên từng được ghi lại trên bề mặt ở thế giới khác.
Đó là Luna 9 – tàu đổ bộ của Liên Xô, phương tiện đầu tiên trong lịch sử nhân loại hạ cánh an toàn xuống Mặt Trăng. Thành tựu ấy mở đường cho kỷ nguyên thăm dò liên hành tinh. Thế nhưng, vị trí chính xác nơi Luna 9 nằm lại đã là một bí ẩn suốt gần sáu thập kỷ.
Giờ đây, hai nhóm nghiên cứu tin rằng họ có thể đã xác định được nơi an nghỉ của tàu đổ bộ huyền thoại này. Vấn đề là họ không đồng ý với nhau.
Anatoly Zak, nhà báo chuyên về hàng không vũ trụ và điều hành trang RussianSpaceWeb.com, nhận xét: “Một trong hai bên chắc chắn sai.”
Cuộc săn tìm trong bóng tối lịch sử
Thực tế đáng chú ý là trong cuộc đua Mặt Trăng những năm 1960, vị trí chính xác của nhiều tàu vũ trụ từng rơi hoặc hạ cánh xuống bề mặt vẫn chưa được xác định. Dữ liệu theo dõi khi đó thiếu chính xác, nhiều mảnh vỡ bị thất lạc theo thời gian.
Ngày 31/1/1966, Luna 9 chính thức được phóng. Thời điểm đó, nhiều tàu thăm dò đã va chạm xuống Mặt Trăng, nhưng Luna 9 là một trong những nỗ lực đầu tiên nhằm thực hiện “hạ cánh mềm” – khái niệm vẫn còn đầy rủi ro.
Khối thiết bị chính của tàu có dạng hình cầu, đường kính khoảng 60 cm. Kích thước nhỏ bé này khiến việc nhận diện từ quỹ đạo trở nên vô cùng khó khăn.
Mark Robinson, nhà địa chất tại Intuitive Machines và là người phụ trách camera trên tàu Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) của NASA, cho biết: “Luna 9 là phương tiện cực kỳ nhỏ.”
Camera LROC trên LRO có thể quan sát bề mặt Mặt Trăng với độ phân giải chưa đến một mét vuông. Tuy nhiên, kích thước của Luna 9 nằm ngay ngoài giới hạn nhận diện chắc chắn.
Robinson nói: “Bạn có thể nhìn vào một bức ảnh và nghĩ rằng đó là nó, nhưng không thể khẳng định.”
Manh mối từ dữ liệu quỹ đạo
Vitaly Egorov, nhà truyền thông khoa học gốc Nga điều hành blog Zelenyikot, đã tìm kiếm Luna 9 trong nhiều năm. Gần đây, ông khởi động một chiến dịch tìm kiếm cộng đồng, mở rộng khu vực nghi ngờ lên tới 100 km và phát trực tiếp dữ liệu từ LROC để người theo dõi cùng rà soát những điểm ảnh bất thường.
Ông cũng phân tích các bức ảnh toàn cảnh do Luna 9 chụp năm 1966, so sánh đường chân trời và đặc điểm địa hình với dữ liệu quỹ đạo hiện đại thông qua công cụ LROC QuickMap – nền tảng cho phép “dạo bộ” trên bề mặt Mặt Trăng như Google Street View.
Egorov cho biết: “Có một ngày, cảnh quan trông rất quen. Tôi nhìn quanh và nhận ra đây chính là nơi Luna 9 từng thấy.”
Dù “khá tự tin” về khu vực, ông thừa nhận sai số có thể lên tới vài mét. Để xác nhận, ông trông đợi vào Chandrayaan-2 – tàu quỹ đạo của Ấn Độ với camera có độ phân giải cao hơn. Các nhà khoa học Ấn Độ đã đồng ý chụp ảnh khu vực này trong tháng 3/2026.
Trí tuệ nhân tạo bước vào cuộc chơi
Song song, một nhóm do Lewis Pinault tại University College London/Birkbeck dẫn đầu công bố một vị trí khác trên tạp chí Space Exploration.
Nhóm phát triển thuật toán học máy mang tên YOLO-ETA (You-Only-Look-Once – Extraterrestrial Artefact), được huấn luyện bằng dữ liệu từ các hiện vật Mặt Trăng đã xác định như các điểm hạ cánh Apollo.
Hệ thống này đánh dấu một số khu vực gần tọa độ chính thức của Luna 9, trong đó có một điểm nổi bật: một pixel sáng có thể là thân tàu hình cầu, cùng hai vùng tối có thể là hai nửa vỏ khí động học.
Pinault nói, đồng thời bày tỏ lạc quan rằng đó có thể là Luna 9: “Ít nhất chúng tôi đã phát hiện một hiện vật chưa xác định.”
Ngoài mục tiêu xác định tàu Liên Xô, dự án rộng hơn của Pinault là tìm kiếm các hiện vật ngoài Trái Đất – thậm chí là dấu hiệu công nghệ ngoài hành tinh.
Ông nói: “Đây là niềm đam mê của tôi.”
Hoài nghi và chờ đợi
Philip Stooke, giáo sư danh dự tại Đại học Western Ontario, đã xác định nhiều hiện vật Mặt Trăng trước đây và tư vấn cho cả hai nhóm. Ông cho rằng chưa có bằng chứng thuyết phục.
Ông nhận định: “Hệ thống hạ cánh của tàu có năm phần, thường để lại vệt bụi sáng do động cơ thổi. Tôi chưa bị thuyết phục hoàn toàn, dù vị trí của Egorov có vẻ thuyết phục hơn.”
Jeffrey Plescia, nhà khoa học hành tinh tại Johns Hopkins Applied Physics Laboratory, cũng nghiêng nhẹ về phía Egorov do sự trùng khớp tốt với đường chân trời trong ảnh toàn cảnh năm 1966. Tuy nhiên, ông thừa nhận: “Rất khó chứng minh nếu không có ảnh độ phân giải cao hơn.”
Giới khảo cổ học không gian đang chờ dữ liệu mới từ Chandrayaan-2 hoặc các tàu quỹ đạo tương lai như Elytra của Firefly.
Di sản của một cỗ máy nhỏ bé
Việc tìm thấy Luna 9 không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật. Năm 1966, chưa ai chắc chắn rằng bề mặt Mặt Trăng đủ vững để hạ cánh. Một số giả thuyết cho rằng bụi mịn có thể nuốt chửng tàu đổ bộ.
Luna 9 đã chứng minh điều ngược lại, cung cấp bằng chứng thực địa giúp mở đường cho sáu sứ mệnh Apollo thành công.
Đối với Egorov, người rời Nga sang Montenegro sau khi phản đối cuộc chiến tại Ukraine, cuộc tìm kiếm này còn mang ý nghĩa biểu tượng.
Ông nói: “Tôi hy vọng công việc của mình sẽ khiến ai đó ngước nhìn bầu trời, Mặt Trăng hay sao Hỏa và ngưỡng mộ không chỉ vẻ đẹp của chúng, mà cả khả năng khám phá của con người.”
Sau gần 60 năm, dấu vết của một cỗ máy nhỏ bé có thể sắp được làm sáng tỏ, như một lời nhắc nhở rằng lịch sử không gian vẫn còn nhiều điều chưa được giải mã.
shared via nytimes,
