SpaceX từ ý tưởng viển vông đến đế chế 2.200 tỷ USD
17/06/26
 |
| Quảng cáo của SpaceX trên tòa tháp Nasdaq MarketSite ở Quảng trường Thời đại. Ảnh: Andres Kudacki |
Khoảng 25 năm trước, Adeo Ressi, bạn cùng phòng thời đại học của Elon Musk, từng khẩn khoản khuyên ông đừng thành lập công ty tên lửa. Khi ấy, Musk vừa thu về hàng triệu USD sau thương vụ bán PayPal cho eBay. Ông và Ressi đang tìm cách đưa thực vật từ Trái đất lên sao Hỏa, với ý tưởng gửi nhà kính nhỏ chứa hạt giống tới hành tinh đỏ để khơi lại sự quan tâm của công chúng với NASA.
Nhưng kế hoạch nhanh chóng vấp phải thực tế phũ phàng. Ngân sách 50 triệu USD không đủ để mua tên lửa. Musk liền tuyên bố sẽ tự chế tạo tên lửa. Ressi thậm chí tổ chức buổi gặp với các chuyên gia không gian tại khách sạn ở Santa Monica, California, để thuyết phục Musk rằng ý tưởng này là bất khả thi. Hàng chục chuyên gia nói với ông rằng bay vào vũ trụ bằng doanh nghiệp tư nhân quá đắt đỏ, hiệu quả kinh tế không rõ ràng. Musk vẫn không đổi ý. Nhiều năm sau, Ressi thừa nhận điều đáng nể nhất ở Musk là sự bền bỉ đến cùng với ý tưởng gần như không ai tin có thể thành công.
Những lần thất bại suýt chấm dứt SpaceX
Ngày nay, quyết định bị xem là “điên rồ” ấy đã đưa SpaceX trở thành một trong những công ty giá trị nhất thế giới. Thứ Sáu tuần trước, trong đợt niêm yết cổ phiếu, SpaceX ra mắt thị trường với mức định giá khoảng 2.200 tỷ USD, trở thành thương vụ IPO lớn nhất lịch sử. Công ty hiện đã phóng hàng trăm tên lửa, vận hành dịch vụ internet vệ tinh Starlink, đồng thời quản lý các nỗ lực trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội X của Musk. Quy mô IPO lớn đến mức Musk trở thành tỷ phú nghìn tỷ đầu tiên trên thế giới.
Thành công này từng không hề chắc chắn. Bản thân Musk thừa nhận ông từng đánh giá khả năng SpaceX thành công dưới 10%. Những năm đầu, công ty liên tục đi giữa thất bại và đột phá. Ý tưởng ban đầu của Musk thậm chí không phải là xây dựng đế chế không gian. Ông muốn tạo ra hình ảnh những mầm cây xanh mọc trên sao Hỏa để khơi dậy tham vọng chinh phục vũ trụ của nước Mỹ.
Musk từng sang Nga tìm mua tên lửa đạn đạo liên lục địa cũ để phóng nhà kính nhỏ lên sao Hỏa, nhưng bị phía Nga từ chối. Trên chuyến bay trở về Mỹ, ông nói với Jim Cantrell, cựu binh ngành không gian và sau này là nhân viên thứ tư của SpaceX, rằng ông sẽ tự chế tạo tên lửa. Thời điểm đó, ý tưởng này nghe có vẻ không đáng kể, thậm chí phi thực tế. Nhưng đây chính là điểm khởi đầu của SpaceX.
Tên lửa đầu tiên Falcon 1 có kích thước nhỏ. Hai lần phóng đầu tiên từ quần đảo Marshall đều thất bại. SpaceX cạn dần tiền mặt. Sau lần thất bại thứ ba, Musk vẫn quyết định thử thêm lần nữa. Nếu lần thứ tư cũng hỏng, SpaceX có thể đã kết thúc. Nhưng tháng 9/2008, Falcon 1 bay vào quỹ đạo thành công. Gần một năm sau, lần phóng thứ năm cũng thành công, mở ra bước ngoặt sống còn.
NASA, Falcon 9 và bước ngoặt thương mại
Trong giai đoạn sinh tử ấy, SpaceX giành được hợp đồng quan trọng từ NASA để phát triển tên lửa Falcon 9 và tàu Dragon, phục vụ vận chuyển hàng hóa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế. Năm 2010, Falcon 9 lần đầu bay vào quỹ đạo thành công. Đến năm 2014, SpaceX tiếp tục giành hợp đồng đưa phi hành gia lên trạm vũ trụ, không chỉ chở hàng.
Những hợp đồng của NASA đem lại nguồn tiền sống còn, trao cho SpaceX uy tín trong ngành vốn lâu nay do các nhà thầu quốc phòng và hàng không truyền thống chi phối. Bằng cách giảm mạnh chi phí phóng vệ tinh, SpaceX dần thống trị ngành tên lửa. Công ty chứng minh rằng khu vực tư nhân có thể làm điều từng được xem là lãnh địa của các chính phủ và tập đoàn lâu đời.
Từ năm 2019, lợi thế phóng nhanh và rẻ giúp SpaceX triển khai mạng internet vệ tinh Starlink. Các vệ tinh Starlink kết nối với thiết bị mặt đất để cung cấp internet tốc độ cao tới gần như mọi nơi trên hành tinh. Ý tưởng internet vệ tinh từng tồn tại nhiều thập niên, nhưng các mô hình trước đó thường phá sản vì chi phí quá lớn. Starlink trở thành trường hợp hiếm hoi biến ý tưởng này thành hoạt động kinh doanh quy mô lớn, hiện là mảng quan trọng nhất của SpaceX.
Giấc mơ sao Hỏa và nền kinh tế không gian mới
Sau khi vượt qua mục tiêu ban đầu là đưa hạt giống lên sao Hỏa, Musk chuyển sang tham vọng lớn hơn là đưa con người tới hành tinh đỏ. Năm 2016, ông công bố kế hoạch về tên lửa khổng lồ Starship, phương tiện được thiết kế để chở người định cư lên sao Hỏa. Tuy nhiên, tiến độ thực tế thường chậm hơn rất nhiều so với các mốc thời gian Musk đưa ra. NASA cho rằng kịch bản khả quan nhất để con người đặt chân lên sao Hỏa có thể là giữa thập niên 2030.
Các chuyến bay thử Starship vẫn đan xen giữa thất bại và tín hiệu tích cực. Hồi tháng 5, chuyến bay thử thứ 12 được xem là phần lớn thành công khi tầng trên của tàu bay được nửa vòng Trái đất và thực hiện các thao tác mô phỏng hạ cánh. Tuy vậy, tầng đẩy gặp trục trặc khi quay lại, khiến các chuyến bay tương lai tạm thời bị đình lại.
Dù còn nhiều rủi ro, SpaceX đã làm thay đổi cách thế giới nhìn về kinh tế không gian. Từ ý tưởng bị các chuyên gia bác bỏ, công ty đang xây dựng hạ tầng cho nền kinh tế vũ trụ mới. Khi chi phí phóng giảm và khả năng tiếp cận quỹ đạo tăng lên, vệ tinh, internet không gian, nghiên cứu, sản xuất ngoài Trái đất và các dịch vụ mới có thể phát triển mạnh hơn. SpaceX không chỉ đưa tên lửa lên trời; công ty đang mở “đường cao tốc” lên không gian, nơi những ngành kinh tế hoàn toàn mới có thể hình thành.
shared via nytimes,
