Ảo tưởng sao Hỏa và giấc mơ định cư ngoài Trái đất
23/06/26
Trong nhiều thập niên, sao Hỏa luôn giữ vị trí đặc biệt trong trí tưởng tượng của những người say mê chinh phục không gian. Với các nhà vận động không gian, đưa con người lên hành tinh đỏ không chỉ là thành tựu kỹ thuật, đó còn là bước tiến lớn của nhân loại. Nhiều người xem sao Hỏa như “xuồng cứu sinh” nếu Trái đất đối mặt thảm họa, hoặc như chặng tiếp theo trong bản năng mở rộng của loài người.
Tham vọng ấy được tiếp sức bởi cả nhà nước lẫn khu vực tư nhân. NASA từng đặt mục tiêu đưa người lên sao Hỏa vào năm 2033, Trung Quốc cũng được cho là nhắm đến khung thời gian tương tự. Tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố sẽ đưa phi hành gia cắm cờ Mỹ trên sao Hỏa.
Nhưng lực đẩy lớn nhất đến từ Elon Musk và SpaceX. Nhờ tên lửa tái sử dụng, SpaceX đã giảm chi phí phóng vật thể vào không gian từ hơn 54.000 USD/kg trong thời tàu con thoi xuống khoảng 1.500 USD. Musk nhiều lần nói muốn chết trên sao Hỏa và từng đưa ra lộ trình đầy tham vọng, tàu không người lái trong chưa đầy 5 năm, đưa người lên trong chưa đầy 10 năm, xây thành phố trong 20 năm và bảo đảm nền văn minh trong 30 năm.
Hành tinh thù địch với sự sống
Đằng sau viễn cảnh rực rỡ ấy là thực tế khắc nghiệt. Sao Hỏa không phải miền đất hứa. Môi trường sao Hỏa gần như hoàn toàn chống lại sự sống. Không khí chứa khoảng 95% carbon dioxide. Áp suất bề mặt chỉ tương đương áp suất ở độ cao khoảng 35 km trên Trái đất. Nếu bước ra ngoài mà không có đồ bảo hộ, nước trong cơ thể sẽ bốc hơi tức thì, trong khi cái chết có thể đến chỉ sau vài giây.
Ngay cả trong nhà ở áp suất hoặc bộ đồ bảo hộ, con người vẫn đối mặt nhiều nguy cơ lâu dài. Sao Hỏa không có từ quyển như Trái đất, bề mặt bị bắn phá liên tục bởi tia vũ trụ và hạt tích điện từ Mặt trời. Mức phóng xạ trung bình trên sao Hỏa cao gấp khoảng 50 lần Trái đất, làm tăng nguy cơ ung thư, tổn thương não và suy giảm nhận thức.
Hành tinh này lạnh, bụi và độc. Nhiệt độ trung bình khoảng -62℃. Bụi sao Hỏa chứa perchlorate, hợp chất có thể ảnh hưởng đến tuyến giáp. Những cơn bão bụi khổng lồ có thể bao phủ toàn hành tinh trong nhiều tháng. Vì vậy, đời sống trên sao Hỏa sẽ là tồn tại khép kín, phụ thuộc hoàn toàn vào máy móc để có không khí, nước, nhiệt, thực phẩm và áp suất.
Những bài toán sinh học chưa có lời giải
Những người ủng hộ định cư sao Hỏa, như kỹ sư Robert Zubrin, hình dung các nhóm tiên phong sẽ dùng tàu Starship, chọn điểm gần băng ngầm, dựng nơi ở, khai thác đất đá sao Hỏa để làm gạch, xi măng, sắt, trồng cây và tạo nhiên liệu từ carbon dioxide cùng nước. Trong viễn cảnh ấy, thành phố sao Hỏa có thể dần tự cung tự cấp, trở thành trung tâm của nền kinh tế vũ trụ.
Nhưng các nhà phê bình cho rằng tầm nhìn ấy bỏ qua quá nhiều vấn đề sinh học và xã hội. Kelly Weinersmith, đồng tác giả cuốn A City on Mars, đặc biệt lo ngại chuyện sinh sản. Cộng đồng tự duy trì cần phụ nữ sinh con trên sao Hỏa, nhưng hiện chưa ai biết điều này có an toàn không. Phóng xạ, vi trọng lực trong hành trình liên hành tinh, trọng lực sao Hỏa chỉ bằng 38% Trái đất và tác động lên thai nhi đều là ẩn số lớn.
Dữ liệu của nhân loại về sống ngoài không gian cũng còn rất ít. Chưa đến 700 người từng vào không gian, phần lớn là những cá nhân khỏe mạnh nhất, nhưng nhiều người vẫn trở về với mệt mỏi nặng, buồn nôn, suy giảm chức năng cơ thể, rối loạn thị giác và các dấu hiệu lão hóa sớm. Nếu phải sống lâu dài trên sao Hỏa, cơ thể con người có thể biến đổi theo cách khiến việc trở lại Trái đất ngày càng khó khăn.
Giấc mơ tự do hay rủi ro kiểm soát?
Câu hỏi lớn khác là quản trị. Không gian hiện được điều chỉnh bởi Hiệp ước Không gian ngoài vũ trụ năm 1967, coi vũ trụ là tài sản chung của nhân loại. Nhưng văn bản này ngắn, thiếu cơ chế thực thi và không đủ chi tiết cho thời đại mà doanh nghiệp tư nhân có thể khai thác tài nguyên ngoài Trái đất.
Nhà khoa học chính trị Daniel Deudney cảnh báo định cư không gian không nhất thiết đem lại tự do. Trên sao Hỏa, nơi không khí, nước, nhiệt và lối thoát đều bị kiểm soát tập trung, thành phố ngoài hành tinh có thể dễ trượt vào mô hình kiểm soát nghiêm ngặt. Chỉ một người phá hoại hệ thống sinh tồn cũng có thể đe dọa toàn bộ cộng đồng.
Sao Hỏa có thể là nơi đơn điệu đến tàn nhẫn. Những bức ảnh từ robot Perseverance cho thấy các dải cát, đá vụn và bầu trời nâu vàng kéo dài gần như vô tận. Không biển, không cây, không âm thanh tự nhiên, không bầu trời xanh. Các nhà tâm thần học không gian lo rằng con người trên sao Hỏa sẽ rơi vào cảm giác đứt lìa Trái đất, cô độc và tuyệt vọng.
Sao Hỏa vì thế vừa là giấc mơ kỹ thuật, vừa là ảo tưởng nguy hiểm. Trước khi biến hành tinh đỏ thành lối thoát cho văn minh, nhân loại có lẽ cần tự hỏi liệu đó thật sự là tương lai, hay chỉ là câu chuyện quyến rũ về khả năng trốn chạy khỏi những vấn đề trên Trái đất.
shared via noemamag,
