Sao chổi bất ngờ dừng quay rồi xoay ngược: Hiện tượng chưa từng được ghi nhận
26/02/26
 |
| David Jewitt, nhà thiên văn học tại Đại học California, Los Angeles, đã sử dụng hình ảnh được chụp bởi Kính viễn vọng Không gian Hubble vào năm 2017 để nghiên cứu sự quay ngược chiều của Sao chổi 41P/Tuttle-Giacobini-Kresák. Ảnh: D. Jewitt/Đại học California, Los Angeles |
Khi một ngày trên sao chổi kéo dài vô tận
Nếu đứng trên bề mặt sao chổi 41P/Tuttle-Giacobini-Kresák cách đây chín năm, khi nó tiến gần Mặt Trời, bạn có thể đã trải qua một cú sốc vật lý. Ngày trên sao chổi này bỗng dài ra nhanh chóng trong vài tuần, cho đến khi chuyển động quay dừng hẳn rồi đảo chiều.
Hiện tượng chưa từng được quan sát trực tiếp này vừa được nhà thiên văn David Jewitt (Đại học California, Los Angeles) công bố sau khi phân tích hình ảnh do Kính viễn vọng Không gian Hubble chụp năm 2017. Giống như hành tinh hay tiểu hành tinh, sao chổi vốn quay tự nhiên. Trước đó, giới khoa học đã biết 41P quay chậm lại đáng kể, nhưng dữ liệu của Hubble cho thấy nó đã quay theo hướng ngược lại.
Ông Jewitt nói: “Chúng tôi từng thấy sự thay đổi tốc độ quay ở sao chổi nhưng chưa bao giờ lớn và nhanh đến vậy.”
Phản lực từ các “vòi phun” băng đá
Sao chổi là những khối đá và băng còn sót lại từ thời kỳ hình thành hệ Mặt Trời. Khi quỹ đạo đưa chúng tiến vào vùng trong, nhiệt từ Mặt Trời khiến băng chuyển thành khí, tạo nên đuôi rực sáng và lớp mây bụi, khí gọi là coma bao quanh lõi rắn.
Đôi khi, vật chất không chỉ bay hơi mà còn phun ra thành những tia mạnh như vòi nước. Theo nhà thiên văn Dennis Bodewits (Đại học Auburn), chính những tia phản lực này có thể tạo mô-men xoắn đủ lớn để thay đổi tốc độ quay của sao chổi. Cơ chế chính xác vẫn chưa được hiểu tường tận, nhưng lực tác động có thể đáng kể.
Với 41P, quá trình này diễn ra ở mức cực đoan.
Tốc độ quay biến đổi bất thường
Năm 2017, khi 41P tiến gần Mặt Trời ở khoảng cách tương đương quỹ đạo Trái Đất, Bodewits và đồng nghiệp sử dụng kính viễn vọng Swift của NASA để theo dõi độ sáng của nó. Từ sự biến thiên độ sáng, họ suy ra tốc độ quay.
Trong khoảng thời gian từ tháng 3–5/2017, chu kỳ quay của 41P kéo dài từ 20 giờ lên tới 46 giờ – mức thay đổi chưa từng thấy. Thông thường, sự thay đổi chỉ tính bằng phút.
Sau tháng 5, sao chổi nằm quá gần Mặt Trời nên không thể quan sát. Đến tháng 12/2017, khi xuất hiện trở lại, Hubble ghi nhận chu kỳ quay chỉ còn khoảng 14 giờ.
Theo phân tích của Jewitt, cách duy nhất để giải thích dữ liệu này là sao chổi đã giảm tốc về 0 rồi tiếp tục quay theo hướng ngược lại.
Nhà thiên văn Jane Luu (Đại học Oslo), không tham gia nghiên cứu, nhận định: “Người ta từng dự đoán điều này có thể xảy ra, nhưng đây là lần đầu tiên chúng ta chứng kiến nó.”
Manh mối về số phận của sao chổi nhỏ
Phát hiện này có ý nghĩa vượt xa một hiện tượng lạ. Các nhà khoa học nhận thấy số lượng sao chổi nhỏ trong hệ Mặt Trời ít hơn dự đoán. Một giả thuyết cho rằng các tia phản lực có thể khiến chúng quay ngày càng nhanh cho tới khi lực ly tâm phá vỡ cấu trúc.
Jewitt nói: “Có thể chúng bị ‘thổi tung’ bởi chính chuyển động quay của mình. Bằng chứng cho thấy sao chổi không sống lâu như ta nghĩ.”
Nếu quay đủ nhanh, cấu trúc yếu của sao chổi – vốn chỉ là hỗn hợp lỏng lẻo của đá và băng – có thể tự vỡ vụn. Điều đó có thể giải thích vì sao nhiều sao chổi nhỏ biến mất theo thời gian.
Còn nhiều điều chờ khám phá
Sao chổi 41P sẽ quay lại gần Mặt Trời vào đầu năm 2028. Khi đó, các nhà khoa học có thể tiếp tục theo dõi xem nó có lặp lại chuyển động kỳ lạ này hay không.
Trong tương lai gần, các kính viễn vọng thế hệ mới như Đài thiên văn Vera C. Rubin tại Chile sẽ cung cấp lượng dữ liệu khổng lồ về các sao chổi và tiểu hành tinh.
Jewitt nói: “Chúng ta sẽ có một làn sóng dữ liệu lớn về rất nhiều sao chổi.”
Vũ trụ vẫn đầy những chuyển động âm thầm nhưng kịch tính. Một sao chổi dừng quay rồi xoay ngược là lời nhắc rằng ngay cả những khối đá nhỏ bé trong hệ Mặt Trời cũng có thể chứa đựng những bất ngờ làm thay đổi hiểu biết của con người về cơ chế vận hành của không gian.
shared via nytimes,
