Vì sao kỷ nguyên không gian cần nhà đạo đức học?
11/09/26
 |
| Ảnh: Beeple |
Khi khoa học phải đi trước
Elon Musk đặt mục tiêu đưa một triệu người lên sao Hỏa vào năm 2050, với lập luận biến con người thành loài sống trên nhiều hành tinh và tăng cơ hội tồn tại lâu dài. Tuy nhiên nếu hoạt động thương mại và định cư tiến nhanh hơn nghiên cứu khoa học, nhân loại có thể đánh mất vĩnh viễn dữ liệu chưa từng được khám phá về nguồn gốc sự sống và vũ trụ.
Sao Hỏa có thể đang tồn tại sự sống, nhiều khả năng dưới dạng vi sinh vật. Nếu con người, phương tiện và khu định cư mang vi khuẩn từ Trái đất lan rộng trước khi giới khoa học xác định được hệ sinh học bản địa, việc phân biệt sự sống ngoài Trái đất và ô nhiễm do con người gây ra trở nên bất khả thi. Vì vậy, khi hai mục tiêu khoa học và thương mại vẫn có thể cùng tồn tại theo đúng trình tự, nghiên cứu khoa học nên được ưu tiên trước. Những dự án có nguy cơ gây ô nhiễm hoặc phá hỏng dữ liệu có thể bị trì hoãn tạm thời đến khi quá trình nghiên cứu cần thiết hoàn tất.
Cuộc xung đột trên quỹ đạo
Vấn đề không chỉ nằm trên sao Hỏa. Nhiều nghiên cứu thiên văn cần bầu trời tối, trong khi các chòm vệ tinh liên lạc quy mô lớn dần làm thay đổi điều kiện quan sát từ Trái đất.
Kính thiên văn của Đài quan sát Vera C. Rubin được kỳ vọng tạo ra tầm nhìn bầu trời chưa từng có trong lịch sử thiên văn quang học. Tuy nhiên, SpaceX dự kiến triển khai 42.000 vệ tinh Starlink và đến năm 2021, công ty thành công phóng 60 chiếc lên quỹ đạo thấp. Số lượng lớn, độ sáng và vị trí liên tục thay đổi của vệ tinh có thể tạo ra vệt sáng gây nhiễu dữ liệu quan sát. SpaceX dự tính thiết kế vệ tinh tối hơn, tuy nhiên biện pháp này vẫn chưa đủ. Amazon và Samsung cũng bắt đầu chuẩn bị các chòm vệ tinh riêng. Tháng 4/2021, Hội Thiên văn học Mỹ kêu gọi bảo vệ bầu trời tối và yên tĩnh, duy trì nghiên cứu có lợi cho toàn xã hội.
Khoa học không miễn nhiễm với rủi ro
Nhận ưu tiên không đồng nghĩa khoa học luôn đứng trên tất cả lợi ích khác. Chính các tàu thăm dò sao Hỏa cũng gây biến đổi môi trường chúng nghiên cứu. NASA thừa nhận mỗi lần tàu vũ trụ tới thế giới khác đều có nguy cơ thay đổi môi trường đó vĩnh viễn. Vi sinh vật Trái đất có thể theo tàu thăm dò tới sao Hỏa và ở chiều ngược lại, nếu vi sinh vật sao Hỏa tồn tại, chúng cũng có thể cùng các mẫu vật trở về và tương tác với hệ sinh thái Trái đất theo cách chưa thể dự đoán. Bởi vậy, giá trị của khám phá khoa học phải được cân nhắc cùng nguy cơ gây hại và khả năng giữ nguyên môi trường ngoài Trái đất.
Xung đột quanh núi Maunakea ở Hawaii cho thấy khoa học dễ dàng va chạm với văn hóa, lịch sử và công bằng xã hội. Từ thập niên 1960, người Hawaii bản địa phản đối xây kính thiên văn trên ngọn núi linh thiêng này. Tranh cãi xoay quanh việc xây dựng Kính thiên văn 30m, dự kiến trở thành một trong những đài quan sát mặt đất lớn nhất thế giới. Trường hợp này đặt ra yêu cầu phải tính đến di sản văn hóa, quan hệ quyền lực và tác động đối với cộng đồng địa phương, thay vì mặc nhiên ưu tiên tuyệt đối lợi ích khoa học.
Từ luật quốc gia tới quản trị hành tinh
Những lựa chọn ngày càng phức tạp tạo ra nhu cầu đối với đạo đức học không gian, lĩnh vực giúp cân nhắc giữa khám phá khoa học, lợi ích thương mại, công bằng, phòng ngừa thiệt hại và bảo tồn môi trường.
Tuy nhiên, lập luận đạo đức chỉ có tác dụng khi đi kèm thể chế thực thi. Vì các khu định cư trên sao Hỏa, chòm vệ tinh hay hoạt động nghiên cứu vũ trụ đều vượt khỏi biên giới quốc gia, nên những vấn đề mang tính toàn hành tinh cần cơ chế quản trị ở cấp tương ứng. Trong khi đó, các tranh chấp liên quan đến di sản văn hóa, lịch sử thuộc địa hay hệ sinh thái địa phương cần được trao quyền cho các thể chế và cộng đồng sở tại.
Khi hoạt động của con người mở rộng ra ngoài Trái đất, thách thức không còn là công nghệ có thể đưa chúng ta đi xa đến đâu, mà là xây dựng nguyên tắc và thiết chế đủ sớm nhằm cân bằng khám phá khoa học, phát triển con người và bảo tồn môi trường chưa bị can thiệp.
shared via noema,
