Từ mỏ than đến “nhà máy AI”: Ông trùm đào mỏ giữa cơn sốt trung tâm dữ liệu
12/03/26
 |
| Josh Payne, CEO Nscale, đã có một con đường không theo lối mòn để đến với AI. Ảnh: Charlotte Hadden |
Cơn bùng nổ AI tạo ra lứa doanh nghiệp mới: những “neocloud” gánh nợ, gánh rủi ro xây trung tâm dữ liệu thay cho các gã khổng lồ công nghệ. Nscale – công ty mới thành lập ở London – đã gọi được 2 tỷ USD và được định giá 14,6 tỷ USD, có khách hàng như Microsoft, OpenAI và ByteDance. Nhưng phía sau những con số đó là một câu hỏi cũ của các bong bóng hạ tầng: hợp đồng chỉ vài năm, trong khi tài sản phải sống 15 năm trở lên – ai sẽ trả hóa đơn nếu cơn sốt hạ nhiệt?
Josh Payne và cú rẽ vào AI
Josh Payne không phải mẫu CEO “chuẩn phòng họp”. Rời trường trung học ở vùng công nghiệp Australia, ông đi làm mỏ than 3 năm, thử đủ thứ nghề: dựng website bán thực phẩm bổ sung protein và đồ điện tử, lập nền tảng tuyển dụng cho công nhân xây dựng, sau đó dính tới năng lượng tái tạo và đào tiền mã hóa. Khoảng 2 năm trước, ông chuyển hướng sang thứ đang nuốt điện nhanh nhất hành tinh: trung tâm dữ liệu AI.
Năm 2024, Payne chuyển sang London và lập Nscale đúng lúc các công ty công nghệ khát đối tác có thể cung cấp ba thứ: điện, chip, và công suất tính toán. Nhờ mạng lưới từ thời tiền mã hóa và năng lượng, ông đưa ra lời hứa mà thị trường lúc ấy muốn nghe nhất: “Tôi có thể cung cấp.”
Nscale tăng trưởng kiểu AI: nhanh, lớn, và nhiều vốn
Nscale nói họ có khách hàng gồm Microsoft, OpenAI và ByteDance (chủ TikTok). CEO Nvidia Jensen Huang còn tặng Payne một chai Johnny Walker sau khi ký hợp đồng năm ngoái – chi tiết nhỏ nhưng kể đúng tinh thần thời đại: hạ tầng AI là cuộc săn chiến lược.
Tuần này, Nscale công bố gọi 2 tỷ USD từ Nvidia và các nhà đầu tư khác, trong đó có tập đoàn công nghiệp Na Uy Aker và quỹ 8090 Industries, đưa định giá lên 14,6 tỷ USD. Cùng lúc, Sheryl Sandberg (cựu COO Meta) vào HĐQT với vai trò cố vấn; Nick Clegg (cựu lãnh đạo Meta) và Sue Decker (cựu Yahoo) cũng tham gia. Dàn “tên tuổi” như vậy thường nhằm phát đi hai tín hiệu: công ty đang lớn nhanh, và họ cần người đủ tầm để chăm sóc.
Cái giá của tốc độ: nợ chồng nợ, nghĩa vụ đè nghĩa vụ
Nhưng tăng trưởng AI không chỉ tạo ra kỳ vọng, nó tạo ra bảng cân đối. Tháng trước, Nscale vay 1,4 tỷ USD, trong đó có Blue Owl – cái tên đang bị soi vì hoạt động cho vay rủi ro. Trước đó, tháng 9, công ty đã gọi thêm 1,1 tỷ USD vốn cổ phần. Và trong 5 năm tới, Payne nói Nscale cần hơn 45 tỷ USD cho các dự án trung tâm dữ liệu ở Anh, Iceland, Na Uy, Bồ Đào Nha, Texas và một điểm chưa công bố ở Đông Nam Á.
Đây là mô hình “đốt tiền hạ tầng”: chi phí bỏ trước, lợi nhuận đến sau. Mỗi trung tâm dữ liệu, theo Payne, tốn khoảng 9 triệu USD cho mỗi megawatt công suất điện tiêu thụ. Khi lãi suất không còn rẻ, vốn vay luôn mang theo câu hỏi: nếu doanh thu không tăng như kỳ vọng, ai chịu phần lãi?
Điện rẻ, đất lạnh, và 5,5 GW: cuộc săn tài nguyên mới
Payne học về trung tâm dữ liệu từ năm năm trước khi làm cho các nhà đầu tư tài trợ năng lượng tái tạo ở Australia. Khi đó, data center được xem như “khách hàng lý tưởng” cho lượng điện tái tạo dư thừa.
Ông phát hiện miền bắc Na Uy có thủy điện rẻ bất thường: khoảng 3 cent/kWh, so với mức trung bình châu Âu khoảng 20 cent. Năm 2022, ông bay từ Sydney tới Oslo, hành trình hơn 24 giờ, ở hai tuần và rời đi với ý định thư mua một dự án – khi đó còn là mỏ đào Bitcoin.
Cuối năm 2022, sau khi ChatGPT, sự quan tâm tới trung tâm dữ liệu bùng nổ. Payne gặp Microsoft năm ngoái và ký được hợp đồng lớn nhất đời mình. Bloomberg từng ước tính thỏa thuận này trị giá 23 tỷ USD. Nscale nói tổng điện họ cần sẽ vào khoảng 5,5 GW – tương đương điện cho khoảng 5 triệu hộ gia đình Mỹ. Quy mô đó cho thấy AI không chỉ là phần mềm; nó là một ngành công nghiệp tiêu thụ điện.
Rủi ro nằm ở độ lệch giữa tài sản 15 năm và hợp đồng 5 năm
Những người lo ngại bong bóng AI không phủ nhận AI là công nghệ lớn. Họ chỉ đặt câu hỏi về lợi nhuận và thời hạn. Trung tâm dữ liệu có vòng đời 15 năm trở lên, nhưng hợp đồng thường chỉ vài năm. Payne nói thời hạn hợp đồng trung bình của Nscale là khoảng 5,5 năm.
Đây là điểm yếu mang tính cấu trúc: nếu khách hàng không gia hạn, Nscale phải tìm người thuê mới cho cả một “nhà máy điện – chip” khổng lồ. Với dự án Microsoft, rủi ro càng rõ: nếu hợp đồng kết thúc mà Microsoft rời đi, Nscale sẽ phải tìm khách hàng khác đủ lớn để tiêu thụ cơ sở dữ liệu cùng khoảng 200.000 chip AI của Nvidia.
Man Group cảnh báo “vấn đề là thời gian chứ không phải giả định về việc bong bóng AI vỡ”. Có thể là bi quan. Nhưng lại chạm đúng nỗi lo: khi thị trường quay đầu, hạ tầng dư thừa thường trở thành gánh nặng.
Neoclouds: Big Tech thuê rủi ro, startup gánh rủi ro
Nscale thuộc nhóm “neoclouds” – nhà cung cấp trung tâm dữ liệu AI nhận xây hạ tầng rồi bán công suất. Các tên khác gồm CoreWeave (New Jersey), Nebius (Amsterdam), IREN (Sydney). Logic của Big Tech rất đơn giản: đừng ôm hết nghĩa vụ.
Microsoft và các công ty AI lớn dùng neoclouds để “thuê” tốc độ triển khai và “cho thuê” rủi ro tài chính. Họ có thể mua công suất ngay, chờ xem cầu AI thực sự đến đâu, rồi mới quyết định tự xây dự án khổng lồ.
Một nhà đầu tư của Nscale, tên Aker nói gặp Payne qua LinkedIn, rồi hợp tác xây trung tâm dữ liệu ở Na Uy. Oyvind Eriksen, CEO Aker, thậm chí cho rằng Nscale có thể tận dụng một đợt điều chỉnh để mua lại các công ty yếu “khi correction xảy ra”. Đó là cách nói lịch sự của thị trường vốn: kẻ sống sót sẽ nhặt xác.
Kịch bản tiếp theo: IPO, đa dạng khách hàng, và bài kiểm tra thị trường
Payne nói Nscale chỉ xây ở nơi đã có khách hàng. Ông cũng tuyên bố sẽ đa dạng hóa khách hàng trong 2 – 3 năm tới nhờ chênh lệch cung – cầu còn lớn; thậm chí nhắm tới các chính phủ châu Âu muốn hợp tác AI với đối tác “không phải Mỹ”.
Nhưng tham vọng cần vốn. Payne để ngỏ khả năng IPO sớm nhất trong năm nay để huy động thêm tiền. IPO trong cơn sốt có thể thắng lợi. IPO trong giai đoạn điều chỉnh lại là phép thử: thị trường hỏi nhiều hơn về biên lợi nhuận, tính xác thực của hợp đồng và kỷ luật vốn.
Sheryl Sandberg nói bà đã thẩm định trước khi vào HĐQT, và thấy ở Payne tham vọng trẻ giống Mark Zuckerberg. Bà cũng thừa nhận rủi ro là thật – việc của bà là giúp Payne “lái” qua.
AI đang tạo tỷ phú mới và tạo cả núi nợ mới
Câu chuyện Nscale là lát cắt tiêu biểu thời AI: tiền đổ vào nhanh, công ty phình ra nhanh, danh tiếng kéo danh tiếng. Nhưng nó cũng phơi bày lõi hạ tầng: chi phí là thật, điện là thật, nợ là thật – còn nhu cầu dài hạn đôi vẫn chỉ là lời hứa.
Nếu AI tiếp tục tăng như kỳ vọng, Nscale sẽ thành nhà thầu hạ tầng của kỷ nguyên mới. Nếu tăng trưởng chậm lại, khoảng cách giữa hợp đồng 5 năm và tài sản 15 năm sẽ biến thành bài toán sống còn. “Từ mỏ than đến trung tâm dữ liệu” là câu chuyện hấp dẫn. Nhưng trong tài chính, hấp dẫn không đủ. Điều quyết định luôn là: ai trả tiền khi “bản nhạc” kết thúc?
shared via nytimes,
