Trong cuộc chiến với Iran, drone giá rẻ vẫn là biến số khó lường
26/03/26
 |
| Tên lửa và drone Shahed được trưng bày trong cuộc duyệt binh ở Tehran năm 2025. Ảnh: Arash Khamooshi |
Những đòn không kích chưa chắc đã giải được bài toán lớn nhất
Bức ảnh trinh sát đen trắng đầu tiên cho thấy khu phức hợp nhà xưởng đơn giản nằm trên con đường rợp bóng cây ở phía tây thành phố Isfahan của Iran. Trong bức ảnh thứ hai, khu nhà xưởng đó, nơi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho là cơ sở sản xuất drone, đã bị thổi tung, chỉ còn lại những mảnh vỡ, các khung thép cháy đen và dấu tích của những công trình từng tồn tại.
Tuần trước, CENTCOM công bố hai bức ảnh trước và sau vụ tấn công, gọi đây là “đòn giáng mạnh khác” vào “nền công nghiệp quốc phòng của Iran”. Đồng thời, thông điệp cũng được gửi tới các đồng minh Mỹ tại Vịnh Ba Tư rằng các đợt tấn công bằng drone Shahed nhằm vào khu dân cư và hạ tầng năng lượng sẽ bị chặn đứng.
Nhưng đó có thể là lời hứa mà Mỹ chưa chắc giữ được.
Các drone Shahed là loại vũ khí giá rẻ, sử dụng linh kiện thương mại sẵn có và có thể được lắp ráp trong những xưởng nhỏ hơn rất nhiều so với cơ sở gần Đại học Công nghệ Isfahan vừa bị Mỹ đánh phá.
Maximilian Bremer, thành viên không thường trú tại Stimson Center và từng là người đứng đầu bộ phận Chương trình tiên tiến của Bộ chỉ huy Không vận Mỹ, nói rằng vấn đề với công nghệ như vậy đã trở nên quá phổ biến. Nếu chỉ cần uốn nhôm, in 3D và một động cơ xe máy cơ bản là có thể làm ra, việc lần theo nguồn gốc sản xuất trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Yasir Atalan, Phó giám đốc kiêm chuyên gia dữ liệu tại Futures Lab thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế. Nói ngắn gọn hơn, nếu cuộc chiến tiếp diễn, Iran sẽ có thể sản xuất thêm.
Vũ khí rẻ tiền nhưng hiệu quả gây rối rất lớn
Chính sự đơn giản và chi phí thấp trong sản xuất đã giúp Iran duy trì năng lực chiến đấu và gây hỗn loạn trên quy mô khu vực, ngay cả khi phải hứng chịu các đợt không kích quy mô lớn từ Mỹ và Israel.
Iran hiện vẫn phóng tên lửa và drone qua khu vực Vịnh, dù với cường độ thấp hơn so với giai đoạn đầu xung đột. Theo Atalan, Tehran vẫn có khả năng phóng khoảng 70-90 drone/ngày, giảm so với hơn 400 chiếc được phóng trong ngày 1/3/2026. Việc thống kê chính xác rất khó, bởi không phải bộ quốc phòng nào trong khu vực cũng công bố dữ liệu đầy đủ.
Iran đang tập trung số lượng lớn drone vào các quốc gia vùng Vịnh. Khoảng cách từ lãnh thổ Iran tới các nước này ngắn hơn rất nhiều so với khoảng cách tới Israel, khiến các hệ thống phòng thủ có ít thời gian phản ứng và bắn hạ hơn.
Phần lớn drone bị đánh chặn, nhưng không phải tất cả. Bộ Quốc phòng Ả rập Saudi cho biết chỉ trong một đêm cuối tuần đã bắn hạ hàng chục drone, trong khi còi báo động tiếp tục vang lên ở Bahrain. Bộ Quốc phòng UAE cũng thông báo đã chặn thêm ba tên lửa đạn đạo và tám drone trong ngày thứ Bảy.
Tuy nhiên, một số drone vẫn lọt qua. Sáu quân nhân dự bị của Lục quân Mỹ đã thiệt mạng trong vụ tấn công bằng drone của Iran vào cảng Shuaiba ở Kuwait.
Shahed đơn giản, rẻ và khó đối phó
So với tên lửa đạn đạo, drone Shahed dễ triển khai hơn nhiều. Chúng có thể được chở trên thùng sau của xe bán tải cỡ lớn, cho phép kíp vận hành tránh bị phát hiện chỉ với một tấm bạt phủ phía trên.
Miễn là các drone này còn hoạt động trên bầu trời, Iran sẽ còn giữ khả năng lựa chọn nước nào được phép đi lại qua eo biển Hormuz, trong lúc Mỹ phải tiếp tục điều thêm quân và khí tài tới khu vực nhằm cố gắng mở lại hoàn toàn tuyến hàng hải này.
Bài toán đặt ra cho các nhà hoạch định chiến tranh ở Washington và Israel là Iran còn cất giấu bao nhiêu drone và còn có thể chế tạo thêm bao nhiêu chiếc nữa, đồng thời liệu các lực lượng phòng thủ có đủ tên lửa đánh chặn để bắn hạ chúng trước khi các đợt tấn công tiếp tục gây thiệt hại cho đồng minh khu vực và thị trường năng lượng toàn cầu hay không.
Các ước tính về số drone Shahed mà Iran có khi chiến tranh bắt đầu rất khác nhau, dao động từ vài nghìn đến hàng chục nghìn chiếc.
Trong số nhiều biến thể Shahed, loại được sử dụng phổ biến nhất là Shahed-136, về nhiều mặt có thể xem là dạng tên lửa hành trình thô sơ, tốc độ chậm. Mẫu drone này có sải cánh hơn 2,4 m, dài gần 3,7 m và đạt tốc độ tối đa khoảng 185 km/giờ, được phóng từ bệ ray đặt trên xe quân sự hoặc xe tải dân sự cỡ lớn. Khi bay, Shahed có tầm hoạt động lên tới khoảng 2.400 km, sử dụng GPS để dẫn đường cho đầu đạn nặng khoảng 41 kg. Chi phí ước tính chỉ khoảng 35.000 USD/chiếc.
Để đối phó với loại vũ khí này, các nước Vùng Vịnh đang phải bắn những tên lửa đánh chặn có giá lên tới hàng triệu USD mỗi quả, điều chiến đấu cơ phải hạ tốc độ gần như tới ngưỡng chết máy mới có thể xử lý được các mục tiêu bay chậm, dùng cả trực thăng tấn công Apache để bắn hạ chúng.
Không chỉ Iran, Nga cũng có thể tiếp sức
Ngay cả trong trường hợp năng lực sản xuất drone của Iran bị suy giảm mạnh, Tehran vẫn có thể nhận được hỗ trợ từ Nga.
Gordon B. Davis, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu và từng là Phó trợ lý tổng thư ký NATO phụ trách đầu tư quốc phòng sau khi nghỉ hưu với quân hàm thiếu tướng Lục quân Mỹ, cho biết trong cuộc họp báo tuần trước rằng Nga đang hướng tới năng lực sản xuất tới 1.000 drone/ngày.
Ông cho rằng Iran không tìm cách đánh bại Mỹ theo nghĩa truyền thống, mà đã nhanh chóng thích nghi bằng cách tập trung đánh vào hệ thống phòng không, radar và các nút chỉ huy, kiểm soát thay vì tìm kiếm đối đầu cân xứng.
Nga, quốc gia có nền kinh tế và bộ máy chiến tranh phụ thuộc vào doanh thu dầu khí, có mọi lý do để muốn Iran giữ eo biển Hormuz trong trạng thái tê liệt. Mỗi quả tên lửa đánh chặn đắt tiền được bắn vào drone Iran cũng là một quả ít hơn dành cho Ukraine.
Tổng thống Volodymyr Zelensky của Ukraine cho biết 11 quốc gia đã đề nghị được hỗ trợ trong việc đối phó với drone Shahed. Ông nói hơn 200 chuyên gia drone Ukraine đã tới Trung Đông để hỗ trợ cuộc chiến. Ukraine đã học được cách dùng những drone đánh chặn giá rẻ để bắn hạ các drone chiến đấu mà Nga phóng thành từng đợt lớn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các tên lửa Patriot đắt đỏ.
Bốn thập kỷ phát triển
Drone Iran là kết quả của bốn thập kỷ phát triển, được thúc đẩy bởi cả nhu cầu quân sự lẫn áp lực tài chính.
Iran bắt đầu sử dụng các phương tiện bay không người lái từ thời chiến tranh Iran - Iraq trong thập niên 1980, khi đó chúng chỉ là các thiết bị tương tự máy bay mô hình điều khiển từ xa gắn camera. Sau đó, Tehran tiếp tục phát triển các mẫu mới, đôi khi dùng linh kiện nhập khẩu nhưng phần lớn dựa trên sản xuất nội địa do bị cấm vận kinh tế.
Trong báo cáo về sức mạnh quân sự Iran, Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ cho biết, năm 2018, Tehran lần đầu sử dụng drone cho “các chiến dịch tấn công xuyên biên giới tầm xa”, nhằm vào tổ chức Nhà nước Hồi giáo ở miền đông Syria. Sau đó, drone cũng được sử dụng trong vụ tấn công các cơ sở dầu mỏ Ả rập Saudi năm 2019, dù lực lượng Houthi nhận trách nhiệm.
Năm 2022, Iran lần đầu cung cấp drone cho Nga, vận chuyển chúng qua biển Caspi bằng những con tàu tắt hoặc tháo thiết bị phát tín hiệu hàng hải, theo các quan chức tình báo Ukraine.
Năm 2022, Liên minh châu Âu áp đặt trừng phạt với Shahed Aviation Industries, công ty bị cho là có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và chịu trách nhiệm thiết kế, phát triển dòng drone Shahed. Mỹ sau đó cũng làm điều tương tự.
Damien Spleeters, Giám đốc hiện trường của Conflict Armament Research, nhận xét cách tiếp cận của Iran và Nga trong sản xuất drone đến nay có thể được miêu tả bằng ba từ: đơn giản, dựa vào linh kiện thương mại và lấy số lượng bù chất lượng.
Mục tiêu không kích và giới hạn
Mục tiêu của các đợt không kích do Mỹ và Israel thực hiện là phá hủy càng nhiều cơ sở sản xuất và kho chứa vũ khí càng tốt, nhằm làm suy yếu mối đe dọa từ drone Iran.
Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, vấn đề nằm ở chỗ việc sản xuất thân vỏ và khung drone có thể được phân tán ra nhiều địa điểm. Không cần những nhà máy lớn, việc chế tạo vẫn có thể tiếp diễn ở quy mô nhỏ hơn và khó truy dấu hơn.
Atalan cho rằng Mỹ rõ ràng đang nhắm vào các địa điểm sản xuất, nhưng có nhiều cách khác nhau để làm ra các khung drone này. Sản xuất phi tập trung là điều hoàn toàn có thể, không cần những cơ sở quy mô lớn để thực hiện.
Điều đó khiến chiến dịch không kích, dù có thể gây tổn thất nặng cho một số cơ sở, vẫn chưa chắc đủ để chặn hẳn nguồn cung drone. Trong cuộc chiến mà các bên đều phải tính toán giữa chi phí thấp và hiệu quả cao, Shahed vẫn là biến số khó lường nhất – loại vũ khí rẻ tiền nhưng buộc các đối thủ phải tiêu tốn nguồn lực khổng lồ để đối phó.
shared via nytimes,
