Lumumba trên khán đài World Cup
29/06/26
Một “bức tượng sống” của Congo nhắc lại cái chết của Patrice Lumumba – và câu hỏi chưa khép lại: độc lập có ý nghĩa gì nếu một quốc gia vẫn chưa làm chủ tài nguyên của chính mình?
Giai đoạn Lumumba không phải như một vụ ám sát đơn lẻ, mà như một cuộc "va chạm giữa độc lập chính trị, chủ quyền tài nguyên và Chiến tranh Lạnh". Lumumba chết vì đứng đúng vào điểm giao nhau của ba lực ấy.
1. Congo độc lập, nhưng chưa có “nhà nước”
Ngày 30/6/1960, Congo độc lập khỏi Bỉ. Trên giấy tờ, Congo có tổng thống Joseph Kasa-Vubu, thủ tướng Patrice Lumumba, quốc hội, chính phủ trung ương và các chính quyền tỉnh. Nhưng trong thực tế, đó là một quốc gia vừa sinh ra đã gần như không có bộ máy nhà nước đúng nghĩa. Quân đội vẫn do sĩ quan Bỉ nắm, hành chính còn phụ thuộc người Bỉ, kinh tế nằm trong tay các công ty khai khoáng, còn các đảng phái bản địa phần lớn tổ chức theo sắc tộc, vùng miền hoặc mạng lưới thân hữu. Chỉ vài ngày sau độc lập, ngày 5/7/1960, lực lượng Force Publique nổi loạn chống các chỉ huy Bỉ da trắng, đòi lương cao hơn và quyền thăng tiến; khủng hoảng lan nhanh khắp nước. ([Office of the Historian][1])
Đây là điểm rất quan trọng: "Lumumba không thừa kế một nhà nước yếu; ông thừa kế một nhà nước chưa kịp thành hình". Độc lập đến nhanh, nhưng quyền lực cưỡng chế, bộ máy thu thuế, quân đội trung thành, hệ thống hành chính và năng lực kiểm soát lãnh thổ đều chưa nằm trong tay chính quyền Congo.
2. Katanga không chỉ là một tỉnh ly khai, mà là “két sắt” của Congo
Ngày 11/7/1960, Moïse Tshombe tuyên bố Katanga ly khai. Đây là bước ngoặt chí mạng. Katanga không phải một vùng ngoại vi bình thường; đó là trung tâm công nghiệp – khoáng sản của Congo, giàu đồng, cobalt, uranium và nhiều tài nguyên chiến lược. Nếu Kinshasa mất Katanga, chính quyền trung ương mất nguồn thu, mất uy tín, mất khả năng trả lương quân đội, và trên thực tế mất luôn năng lực tồn tại như một quốc gia thống nhất. Bảo tàng Hoàng gia Trung Phi ghi rõ Katanga ly khai dưới sự ủng hộ của Bỉ; sau đó, ngày 8/8/1960, South Kasai cũng tuyên bố tự trị, nơi có các mỏ kim cương. ([Indépendance][2])
Nói theo ngôn ngữ kinh tế chính trị: "Katanga là nơi chủ quyền quốc gia đụng vào bảng cân đối kế toán của các thế lực cũ". Trong thời thuộc địa, Bỉ không chỉ cai trị Congo bằng quân đội và hành chính, mà bằng một cấu trúc khai khoáng. Các công ty như Union Minière du Haut-Katanga không đơn thuần là doanh nghiệp; chúng gần như là một “nhà nước trong nhà nước”, kiểm soát vốn, mỏ, kỹ thuật, lao động, ngoại tệ và quan hệ với Brussels. Có nguồn mô tả rằng ngay trước độc lập, chỉ một công ty khai khoáng lớn đã đóng góp tới khoảng một nửa nguồn thu thuế của thuộc địa. ([The New Yorker][3])
Vì vậy, khi Lumumba nói Congo phải kiểm soát Congo, điều đó không chỉ là khẩu hiệu dân tộc. Nó có nghĩa rất cụ thể: "ai kiểm soát doanh thu mỏ, ai ký hợp đồng khai thác, ai thu thuế, ai trả lương cho quân đội, ai quyết định tương lai Katanga".
3. Quyền lợi Bỉ: rút cờ, nhưng không muốn rút quyền lực
Bỉ trao độc lập về hình thức, nhưng vẫn muốn giữ ảnh hưởng thực chất. Lý do có cả an ninh, kinh tế và tâm lý đế quốc. Khi binh biến nổ ra, Bỉ đưa quân trở lại Congo với lý do bảo vệ kiều dân và khôi phục trật tự; Liên Hợp Quốc sau đó ghi nhận Bỉ đưa quân vào Congo mà không có sự đồng ý của chính phủ Congo. ([UN Peacekeeping][4])
Từ góc nhìn của Lumumba, đây là vi phạm chủ quyền. Từ góc nhìn của Bỉ, đó là bảo vệ người Bỉ, tài sản Bỉ và trật tự do Bỉ dựng lên. Hai cách nhìn ấy không thể hòa giải.
Katanga giúp Bỉ có một lối thoát rất tiện: thay vì kiểm soát toàn bộ Congo, Brussels và các lợi ích Bỉ có thể giữ vùng giàu nhất thông qua một chính quyền ly khai thân Bỉ. Về danh nghĩa, Katanga “tự quyết”. Về thực chất, nó cho phép trật tự khai khoáng cũ tiếp tục vận hành mà không bị chính quyền trung ương của Lumumba can thiệp.
Đây là lý do nói “Lumumba bị giết vì tài nguyên” thì đúng nhưng chưa đủ. Chính xác hơn: "Lumumba bị coi là nguy hiểm vì ông muốn biến độc lập chính trị thành chủ quyền kinh tế". Điều ấy đụng trực tiếp tới cấu trúc quyền lợi Bỉ ở Katanga.
4. Lumumba không nhất thiết là cộng sản, nhưng Chiến tranh Lạnh biến ông thành “nguy cơ đỏ”
Lumumba là người dân tộc chủ nghĩa và liên Phi, không phải một cán bộ cộng sản kiểu Liên Xô. Nhưng năm 1960, Washington không đọc tình hình như vậy. Với Mỹ, Congo là một quốc gia khổng lồ, giàu uranium và khoáng sản chiến lược, nằm giữa châu Phi đang phi thực dân hóa. Nếu Congo rơi vào quỹ đạo Liên Xô, đó sẽ là thất bại địa chính trị lớn.
Ban đầu, Lumumba tìm đến Liên Hợp Quốc và Mỹ để giúp chính quyền trung ương tái lập toàn vẹn lãnh thổ, đặc biệt là xử lý Katanga. Khi không nhận được hỗ trợ đủ mạnh, ông quay sang Liên Xô để xin hỗ trợ chính trị và quân sự. Từ khoảnh khắc đó, trong mắt Washington, Lumumba không còn là một nhà dân tộc chủ nghĩa nóng nảy, mà trở thành một cửa ngõ tiềm tàng để Moscow bước vào trung tâm tài nguyên châu Phi. Tài liệu của Bộ Ngoại giao Mỹ ghi rằng giới chức Mỹ đã xem Lumumba là một nhân vật “nguy hiểm”, thân cộng; đến tháng 8/1960, Mỹ khởi động một chương trình bí mật ở Congo, ban đầu nhằm loại Lumumba khỏi quyền lực và thay bằng một lãnh đạo ôn hòa, thân phương Tây hơn. ([Office of the Historian][5])
Đây là nghịch lý cay đắng: "Lumumba quay sang Liên Xô phần lớn vì bị phương Tây và Liên Hợp Quốc bỏ mặc trong vấn đề Katanga; nhưng chính hành động ấy lại khiến phương Tây càng tin ông là mối đe dọa Liên Xô".
Từ góc nhìn Chiến tranh Lạnh, vấn đề không còn là “Congo có quyền thống nhất lãnh thổ hay không”, mà là “ai sẽ kiểm soát Congo: phương Tây hay Liên Xô?”. Một cuộc khủng hoảng hậu thuộc địa bị dịch sang ngôn ngữ của cuộc đối đầu Mỹ – Xô.
5. Các đối thủ Congo không phải bù nhìn hoàn toàn; họ có lợi ích riêng
Điểm sâu nhất nằm ở đây: nếu chỉ nói “Bỉ và Mỹ giết Lumumba”, ta dễ bỏ qua tầng chính trị nội bộ Congo. Lumumba có nhiều kẻ thù trong nước, và họ không chỉ là tay sai thụ động.
Joseph Kasa-Vubu, tổng thống Congo, đại diện cho một xu hướng thận trọng hơn, thiên về cân bằng vùng miền và sợ Lumumba tập trung quyền lực quá mạnh. Moïse Tshombe ở Katanga có cơ sở địa phương, lợi ích vùng, quan hệ với giới khai khoáng và người Bỉ. Joseph-Désiré Mobutu, ban đầu là người trong quỹ đạo Lumumba, nhanh chóng hiểu rằng quân đội là con đường ngắn nhất tới quyền lực. Albert Kalonji ở South Kasai cũng xây dựng quyền lực trên nền tảng vùng mỏ kim cương và bản sắc địa phương.
Nói cách khác, Congo sau độc lập không có một “ý chí quốc gia” thống nhất. Có nhiều tầng lợi ích: trung ương chống ly khai; tỉnh giàu muốn giữ tài nguyên; sắc tộc này sợ sắc tộc kia; chính khách này sợ chính khách kia; quân đội muốn lương, chức vụ và quyền lực; doanh nghiệp khai khoáng muốn ổn định hợp đồng; Bỉ muốn giữ ảnh hưởng; Mỹ muốn chặn Liên Xô.
Lumumba mạnh ở tính chính danh dân tộc, khả năng diễn thuyết và biểu tượng chống thực dân. Nhưng ông yếu ở ba thứ: bộ máy cưỡng chế, liên minh chính trị bền vững, và sự tin cậy của các thế lực quốc tế. Khi khủng hoảng nổ ra, ba điểm yếu ấy trở thành tử huyệt.
6. Liên Hợp Quốc: trung lập, nhưng trung lập trong tình thế bất cân xứng
Liên Hợp Quốc lập phái bộ ONUC tại Congo từ tháng 7/1960 đến tháng 6/1964. Ban đầu, nhiệm vụ là hỗ trợ chính phủ Congo sau khi nhiều dịch vụ thiết yếu sụp đổ và sau khi Bỉ can thiệp quân sự; Hội đồng Bảo an yêu cầu Bỉ rút quân và cho phép hỗ trợ quân sự cho Congo. Ở đỉnh điểm, ONUC có gần 20.000 quân, một quy mô rất lớn với gìn giữ hòa bình thời đó. ([UN Peacekeeping][4])
Nhưng vấn đề nằm ở cách hiểu nhiệm vụ. Lumumba muốn Liên Hợp Quốc giúp chính phủ trung ương tái chiếm Katanga. Tổng thư ký Dag Hammarskjöld và nhiều nước phương Tây lo rằng nếu UN trở thành công cụ quân sự của Lumumba, Congo sẽ biến thành chiến trường trực tiếp giữa phương Tây và Liên Xô. Vì thế, UN chọn cách “trung lập”: giúp duy trì trật tự, thúc Bỉ rút quân, nhưng không lập tức dùng vũ lực để nghiền nát Katanga theo yêu cầu của Lumumba.
Trên giấy, trung lập nghe hợp lý. Nhưng trong thực tế, trung lập ấy vận hành trong một tình thế bất cân xứng: Katanga có tiền mỏ, có cố vấn Bỉ, có mạng lưới quốc tế; đối thủ của Lumumba có quân đội và sự hậu thuẫn ngầm; còn Lumumba có tính chính danh nhưng thiếu công cụ cưỡng chế. Vì vậy, "sự trung lập của UN vô tình làm yếu chính phủ hợp pháp hơn là làm yếu phe ly khai".
Sau khi Lumumba bị sát hại, nhiệm vụ của ONUC mới được tăng cường; Liên Hợp Quốc về sau đóng vai trò quan trọng trong việc chấm dứt ly khai Katanga. Nhưng với Lumumba, sự hỗ trợ ấy đến quá muộn. ([UN Peacekeeping][4])
7. Cú sập chính trị: từ thủ tướng hợp pháp thành người bị săn đuổi
Tháng 9/1960, xung đột giữa Lumumba và Kasa-Vubu bùng nổ: Kasa-Vubu tìm cách bãi nhiệm Lumumba, Lumumba cũng tuyên bố bãi nhiệm lại tổng thống. Quốc hội còn đứng về phía Lumumba ở một mức độ nhất định, nhưng thế cân bằng đã vỡ. Ngày 14/9/1960, Mobutu tiến hành cuộc đảo chính “trung lập hóa” các chính trị gia, trên thực tế gạt Lumumba ra khỏi quyền lực. Bộ Ngoại giao Mỹ sau này ghi nhận Mỹ đã có chương trình bí mật kéo dài nhiều năm ở Congo, với giai đoạn đầu nhắm tới việc loại Lumumba khỏi quyền lực. ([Office of the Historian][5])
Sau đó, Lumumba bị quản thúc, tìm cách thoát đi để tới Stanleyville, nơi lực lượng ủng hộ ông còn mạnh, nhưng bị bắt lại. Tháng 1/1961, ông bị chuyển tới Katanga – nghĩa là bị đưa vào tay kẻ thù nguy hiểm nhất. Tại đó, Lumumba bị giết cùng hai cộng sự Maurice Mpolo và Joseph Okito. Bỉ về sau thừa nhận “trách nhiệm đạo đức” trong cái chết của Lumumba; năm 2022, Bỉ trao trả chiếc răng bọc vàng, di vật gần như duy nhất còn lại sau khi thi thể ông bị tiêu hủy bằng axit. ([The Guardian][6])
Phần Mỹ cần nói thận trọng: tài liệu giải mật cho thấy CIA và chính quyền Mỹ có kế hoạch, thảo luận và hoạt động nhằm loại Lumumba; một số nguồn còn ghi nhận các kế hoạch ám sát được cân nhắc. Nhưng việc hành quyết cụ thể tại Katanga là kết quả của một chuỗi phối hợp phức tạp giữa các đối thủ Congo, giới chức Katanga và các yếu tố Bỉ. National Security Archive ghi nhận cuộc thảo luận cấp cao ở Washington cuối tháng 8/1960 cho thấy “hành động thẳng tay” chống Lumumba đã nằm trong suy nghĩ của giới chỉ huy CIA. ([National Security Archive][7])
8. Vì sao Lumumba trở thành biểu tượng lớn như vậy?
Lumumba không cầm quyền lâu. Ông cũng không phải một nhà quản trị hoàn hảo. Ông nóng, trực diện, có lúc thiếu khéo léo, và không đủ thời gian xây dựng nhà nước. Nhưng ông trở thành biểu tượng vì ông đặt đúng câu hỏi mà nhiều nước hậu thuộc địa phải đối diện:
"Độc lập có nghĩa gì nếu tài nguyên vẫn do người khác kiểm soát?"
Với Lumumba, độc lập không thể chỉ là hạ cờ Bỉ, kéo cờ Congo. Độc lập phải là quyền kiểm soát lãnh thổ, quân đội, ngân sách, tài nguyên, hợp đồng khai khoáng và chính sách đối ngoại. Chính ở điểm này, ông vượt khỏi vai trò một thủ tướng trẻ của Congo và trở thành biểu tượng của châu Phi hậu thuộc địa.
Bi kịch nằm ở chỗ: ông muốn giành cả ba thứ cùng lúc – "chủ quyền chính trị, chủ quyền tài nguyên, chủ quyền địa chính trị" – trong khi Congo chưa có nhà nước đủ mạnh để bảo vệ bất kỳ thứ nào. Các thế lực cũ và mới không cần cùng một động cơ để cùng muốn ông biến mất. Bỉ sợ mất Katanga. Mỹ sợ Liên Xô. Tshombe sợ mất nguồn thu và quyền lực địa phương. Kasa-Vubu sợ Lumumba áp đảo trung ương. Mobutu nhìn thấy cơ hội quyền lực. UN sợ bị kéo vào chiến tranh ủy nhiệm. Những lợi ích ấy không hoàn toàn giống nhau, nhưng trong khoảnh khắc 1960–1961, chúng cùng đẩy Lumumba vào thế cô lập.
"Lumumba không bị loại bỏ chỉ vì ông “thân Liên Xô”, cũng không chỉ vì Katanga giàu khoáng sản. Ông bị loại bỏ vì ông đòi biến độc lập hình thức thành quyền lực thực chất, trong một trật tự quốc tế chưa sẵn sàng cho điều đó."
Vì thế, hình ảnh “Lumumba” xuất hiện trên khán đài World Cup hôm nay mạnh đến vậy. Nó không chỉ nhắc về một người bị bắn năm 1961. Nó nhắc về câu hỏi vẫn còn mở: một quốc gia rất giàu tài nguyên có thể thật sự làm chủ số phận của mình không, khi tài nguyên ấy nằm trong chuỗi lợi ích của cả thế giới?
[1]: https://history.state.gov/milestones/1961-1968/congo-decolonization "Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian"
[2]: https://independance.africamuseum.be/en/exhibition/independance/independance-crise-congolaise "THE CONGO CRISIS | INDÉPENDANCE !"
[3]: https://www.newyorker.com/magazine/2023/11/06/the-lumumba-plot-the-secret-history-of-the-cia-and-a-cold-war-assassination-stuart-a-reid-book-review?utm_source=chatgpt.com "The Real Story Behind Patrice Lumumba's Assassination"
[4]: https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucB.htm "ONUC"
[5]: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v23/d1 "Historical Documents - Office of the Historian"
[6]: https://www.theguardian.com/world/2022/jun/20/belgium-returns-patrice-lumumba-tooth-congolese-independence "Belgium returns Patrice Lumumba’s tooth to family 61 years after his murder | Patrice Lumumba | The Guardian"
[7]: https://nsarchive.gwu.edu/document/32952-document-1-cia-minutes-special-group-meeting-top-secret-august-25-1960 "CIA, Minutes of Special Group Meeting, Top Secret, August 25, 1960 | National Security Archive"
